Category: Sağlamlıq

Səhər saatlarında zəngli saat çaldıqda kifayət qədər yatdığını düşündüyü halda yataqdan qalxmaqda çətinlik çəkən, günə halsız başlayan və ya günün ilk saatlarında özünü bitkin hiss edən insanların sayı az deyil. Bu vəziyyət təkcə intensiv iş rejimində çalışanlarda deyil, müntəzəm yatdığını düşünən şəxslərdə də tez-tez müşahidə olunur. Əksər hallarda “gecə yaxşı yata bilmədim” deyərək ötəri yanaşılan bu hal, əslində orqanizmin verdiyi mühüm bir siqnal ola bilər.

Qaynarinfo xəbər verir ki, türkiyəli daxili xəstəliklər üzrə mütəxəssis Dr. Füsun Topçuqil səhər yorğunluğunun yalnız yuxusuzluqla izah edilə bilməyəcəyini bildirərək, bu vəziyyətin stress, yuxu keyfiyyəti, həyat tərzi və bəzi fizioloji amillərlə əlaqəli ola biləcəyinə diqqət çəkib və mühüm məlumatlar paylaşıb.

Yuxu müddəti kifayətdir, amma özünüzü dincəlmiş hiss etmirsinizsə…

Bir çox insan gecə ərzində kifayət qədər yatdığını düşünsə də, səhərlər dincəlmiş halda oyanmadığını deyir. Gecə tez-tez oyanmaq, səthi yuxu və ya orqanizmin özünü bərpa etdiyi dərin yuxu mərhələlərinə kifayət qədər keçə bilməmək bərpanı əngəlləyir. Bu zaman insan səhər saatlarında həm zehni, həm də fiziki cəhətdən yorğun hiss edir.

Görünməyən səbəblər: Vitamin çatışmazlığı və hormonal tarazlıq

Səhər yorğunluğunun arxasında bəzən həyat tərzindən daha çox klinik səbəblər dayana bilər. Yuxudan kənar aşağıdakı fizioloji amillərin mütləq araşdırılması tövsiyə olunur.

Anemiya (qan azlığı): Toxumalara kifayət qədər oksigen daşınmadıqda orqanizm daimi qənaət rejimində işləyir və bu da səhərlər ciddi halsızlığa səbəb ola bilər.

Vitamin və mineral çatışmazlığı: B12, D vitamini, maqnezium və dəmir çatışmazlığı xroniki yorğunluğun ən geniş yayılmış səbəbləri sırasındadır.

Qalxanabənzər vəzinin fəaliyyəti: Qalxanabənzər vəzin zəif işləməsi (hipotireoz) maddələr mübadiləsini ləngidərək insanın nə qədər yatsa da yorğun oyanmasına gətirib çıxara bilər.

İnsulin müqaviməti: Qan şəkərindəki tarazsızlıqlar gecə ərzində hüceyrələrin enerji qəbuluna təsir edərək səhər yorğunluğunu gücləndirə bilər.

Yuxu apnesi: Yuxu zamanı nəfəsin səthiləşməsi və ya qısa fasilələrlə dayanması yuxunun bərpaedici təsirini tamamilə aradan qaldıra bilər. Bu problemdən xəbərsiz olan şəxslər gecə boyu yüzlərlə dəfə oyanmalarına baxmayaraq bunu xatırlamazlar. Lakin səhər oyandıqlarında güclü baş ağrısı, ağız quruluğu və sanki heç yatmamış kimi bir yorğunluq hissi ilə üzləşirlər.

Stress və mavi işığın təsiri

Zehni gərginlik təkcə yuxuya getməyi çətinləşdirmir, eyni zamanda kortizol səviyyəsini yüksəldərək orqanizmin gecə boyunca gərgin vəziyyətdə qalmasına səbəb olur. Bundan əlavə, yatmazdan əvvəl telefon və planşet ekranlarından yayılan mavi işıq yuxu hormonu olan melatonini zəiflədir. Bu da bioloji saatın pozulmasına və səhər yorğunluğunun qaçılmaz olmasına gətirib çıxarır.

Yanlış yataq seçimi və bədən ağrıları

Səhər yorğunluğuna boyun, bel və ya kürək ağrılarının qoşulması da geniş yayılıb. Gecə ərzində bədən quruluşuna uyğun olmayan yataq və yastıqdan istifadə əzələlərin gərgin qalmasına səbəb olur. Nəticədə insan səhərlər həm yorğun, həm də ağrılı şəkildə oyanır.

Səhər yorğunluğu nə zaman ciddiyə alınmalıdır?

Ara-sıra yorğun oyanmaq normal sayıla bilər. Lakin bu hal davamlı xarakter alırsa, gündəlik iş qabiliyyətini azaldırsa və unutqanlıq, istəksizlik və ya fiziki ağrılarla müşayiət olunursa, mütləq həkimə müraciət edilməlidir. Qan analizləri və zərurət olduqda yuxu testləri vasitəsilə problemin kökünə enmək həyat keyfiyyətini bərpa etməyin ilk addımı hesab olunur.

Çay və qəhvə dünyanın ən çox istehlak edilən içkiləri sırasındadır. Azərbaycanda da günə çaysız, qəhvəsiz başlamağı təsəvvür etməyənlərin sayı az deyil. Lakin son illər sosial şəbəkələrdə və bəzi xarici mənbələrdə bu içkilərin xərçəng riski ilə əlaqələndirilməsi ictimaiyyətdə narahatlıq doğurur.

Bəs doğrudanmı hər gün içdiyimiz çay və qəhvə sağlamlıq üçün təhlükəlidir?

Median.Az xəbər verir ki, mütəxəssislərin sözlərinə görə, çay və qəhvənin özü birbaşa xərçəng yaradan məhsullar siyahısına daxil deyil. Əksinə, bu içkilərin tərkibində antioksidant maddələr mövcuddur və düzgün istifadə edildikdə orqanizm üçün faydalı ola bilər. Problem daha çox onların çox isti halda və ya həddindən artıq miqdarda qəbul edilməsi ilə bağlıdır.

Araşdırmalar göstərir ki, çox isti içkilərin (təxminən 65 dərəcədən yuxarı) mütəmadi qəbulu qida borusunun selikli qişasını zədələyə və uzun müddətdə risk yarada bilər. Bu risk çay və ya qəhvənin növündən çox, temperaturu ilə əlaqələndirilir.

Dietoloqlar bildirirlər ki, gündə 2-3 fincan qəhvə və ya bir neçə stəkan çay normal sayılır. Lakin şəkərin normadan artıq əlavə edilməsi, keyfiyyətsiz məhsullardan istifadə və gec saatlarda çoxlu qəhvə içilməsi başqa sağlamlıq problemlərinə ürək döyüntüsü, yuxusuzluq və mədə narahatlıqlarına səbəb ola bilər.

Onkoloqlar isə vurğulayırlar ki, xərçəng tək bir qida və ya içki ilə yaranmır. Genetik meyillilik, həyat tərzi, siqaret, alkoqol istifadəsi, stress və ümumi qidalanma vərdişləri daha həlledici amillərdir.

Mütəxəssislər vətəndaşlara çay və qəhvədən tam imtina etməyi deyil, ölçülü, ilıq temperaturda və keyfiyyətli məhsullarla istifadəni tövsiyə edirlər. Sağlam həyat tərzi və balanslı qidalanma isə risklərin minimuma endirilməsində əsas rol oynayır.

Aktiv sosial şəbəkə istifadəsi yeniyetmələrdə diqqət problemlərinin tədricən artması ilə əlaqələndirilir, video oyunlar və video izləmə isə bu təsiri göstərmir. Alimlər bu nəticəyə 8 000-dən çox yeniyetmə üzərində apardıqları uzunmüddətli tədqiqatdan sonra gəliblər.

Alimlər bu barədə “Medical Xpress” jurnalında bildiriblər.

Tədqiqatda 10-14 yaşlı izlənilən 8 000-dən çox yeniyetmə iştirak edib. İştirakçılardan müntəzəm olaraq rəqəmsal vərdişləri barədə soruşulub, ekran fəaliyyəti üç kateqoriyaya bölünüb: video oyunlar, video izləmə və sosial şəbəkə.

Alimlər diqqət çatışmazlığı hiperaktivlik pozğunluğunun iki əsas simptomunu – diqqətsizlik və hiperaktivlikdə dəyişiklikləri təhlil ediblər. Əsas nəticə sosial şəbəkə istifadəsinin diqqətsizlikdə tədricən artımla əlaqəli olması idi. Bununla belə video oyunlar və video izləmə statistik cəhətdən əhəmiyyətli mənfi təsir göstərməyib.

Müəlliflər həmçinin əks hipotezi sınaqdan keçiriblər: əsas diqqətsizlik sosial media istifadəsinin artmasına səbəb ola bilərmi? Təhlil bu əlaqəni təsdiqləməyib: bu, birtərəfli idi – sosial media diqqətin daha da azalmasını proqnozlaşdırıb. Nəticələr diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik sindromuna genetik meyl və ailə gəliri nəzərə alındıqdan sonra belə, qorunub saxlanılıb.

Tədqiqatçıların fikrincə, bu, ekranların zərərli təsirləri ilə bağlı deyil. Video oyunların və videoların təsirinin olmaması, bütün rəqəmsal məzmunun dopamin mexanizmləri vasitəsilə beyinə bərabər təsir göstərdiyi məşhur nəzəriyyəni şübhə altına alır. Mümkün bir izahat olaraq, alimlər sosial medianın daimi yayındırıcı amillərinə – bildirişlərə, mesajların gözlənməsinə və diqqətin daimi dəyişməsinə işarə edirlər.

Bundan fərqli olaraq, video oyunlar adətən məhdud seanslarda oynanılır və tək bir tapşırıq üzərində davamlı diqqət tələb edir. Sosial şəbəkələr isə əksinə, istifadəçini gün ərzində müşayiət edir və daimi idrak səs-küyü yaradır.

Qeyd olunur ki, sosial şəbəkənin fərdi səviyyədə təsiri güclü deyil – normaldan klinik diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik sindromuna kəskin keçidə səbəb olmur. Lakin, geniş səviyyədə konsentrasiyanın kiçik bir azalması belə diaqnozların əhəmiyyətli dərəcədə artmasına səbəb ola bilər. Nəzəri olaraq, sosial mediada gündə bir saat sərf olunan orta vaxtın artması diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik sindromu diaqnozlarını təxminən 30 % artıra bilər.

Son iyirmi ildə sosial şəbəkədən istifadə kəskin artıb. 20 il əvvəl bu, demək olar ki, mövcud deyildisə, bu gün yeniyetmələr gündə təxminən beş saat onlayn vaxt keçirirlər, əsasən sosial media platformalarında. Özlərini “daim onlayn” hesab edən yeniyetmələrin nisbəti 2015-ci ildəki 24 %-dən 2023-cü ildə 46 %-ə yüksəlib.

Bu fonda müəlliflər qeyd edirlər ki, diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik sindromu diaqnozlarının artması yalnız məlumatlılığın artması və stiqmanın azalması ilə izah edilə bilməz. Onların fikrincə, diqqətsizlikdə də real artım var. Mümkün cavab olaraq, onlar 2025-ci ilin dekabr ayından etibarən sosial platformalardan yalnız 16 yaşdan yuxarı istifadəçilərə böyük cərimələr təhlükəsi ilə giriş imkanı təmin etmək tələb olunacaq Avstraliya təcrübəsini misal gətirirlər.

Toxumlar ürək sağlamlığı üçün vacib olan omeqa-3 də daxil olmaqla bir çox faydalı xüsusiyyətlərə malikdir. Bütün toxumlar müəyyən miqdarda bu faydalı yağ turşularını ehtiva etsə də, omeqa-3 baxımından əsl xəzinə hesab olunan bir neçə növ var.

Qaynarinfo xəbərə verir ki, bu barədə “Today” yazıb.

Diyetoloq Natali Ritstsonun sözlərinə görə, toxumlarda, qoz-fındıqda, paxlalılarda və balıqda olan yağlar sağlamlığı yaxşılaşdıra bilən xüsusiyyətlərə malikdir. O, omeqa-3 tərkibi ən yüksək olan 3 toxum növünü açıqlayıb.

Çia toxumu

Ritstsonun sözlərinə görə, omeqa-3 baxımından ən yaxşı seçim çia toxumudur. Təxminən 2 xörək qaşığına bərabər olan 28 qram çia toxumu 5 qramdan bir qədər çox alfa-linolen turşusu (ALT) ehtiva edir.

Çia toxumu həmçinin yüksək lif tərkibi ilə tanınır – bu, əksəriyyətimizin rasionunda çatışmayan qida maddəsidir. Eyni porsiya 10 qram lif təmin edir ki, bu da qadınlar üçün tövsiyə olunan gündəlik normanın təxminən 40 faizidir. Bundan əlavə, 6 qram zülal və sümüklərin sağlamlığını dəstəkləmək üçün müəyyən miqdarda kalsium da əldə edirsiniz.

Kətan toxumu

İkinci yerdə kətan toxumu qərarlaşıb. Ritstsonun qeyd etdiyinə görə, bu toxum da omeqa-3-ün əla mənbəyidir. Cəmi 1 xörək qaşığı kətan toxumu təxminən 2,4 qram ALT ehtiva edir.

Kətan toxumunda antioksidant və iltihabəleyhinə birləşmələr də mövcuddur ki, bu da onun ürək üçün faydasını daha da artırır. Eyni zamanda, müəyyən miqdarda zülal və bağırsaqlar üçün faydalı liflə zəngindir.

Çətənə toxumu

Bu toxumun 3 xörək qaşığı təxminən 3 qram omeqa-3 yağ turşusu ehtiva edir. Bu porsiya eyni zamanda təxminən 10 qram zülal, maqneziumun gündəlik normasının yarısını və bir çox digər qida maddələrini təmin edir.

Alimlər alkoqol və tütünün ağız boşluğuna necə zərər verdiyini araşdırıblar. Araşdırmaya görə, hətta az miqdarda alkoqolun çeynənən tütünlə birlikdə istifadəsi ağız boşluğu xərçəngi riskini təxminən 50 faiz artırır.

Qaynarinfo xəbər verir ki, nəticələr barədə “Independent” nəşri yazır.

Lakin əsas risk amillərinin birgə təsirinin xərçəngin inkişaf ehtimalını hansı mexanizmlərlə artırdığı hələ də tam aydın deyil.
Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, gündə cəmi bir stəkan alkoqolun belə çeynənən tütünlə birlikdə qəbulu xüsusilə güclü kombinə olunmuş təsir göstərir. Bu praktika Cənubi Asiyada geniş yayılıb.

Alimlərin apardığı araşdırmaya əsasən, bu birgə istifadə Hindistanda ağız boşluğu xərçəngi hallarının təxminən üçdə ikisinin səbəbi ola bilər.

Tədqiqat çərçivəsində yanağın selikli qişası xərçəngi diaqnozu qoyulmuş 35–54 yaş arası 1 803 nəfərin məlumatları təsadüfi seçilmiş və bu xəstəliyi olmayan şəxslərlə müqayisə edilib.
İştirakçılar alkoqolun növü, istifadə müddəti və tezliyi barədə məlumat veriblər. Siyahıya pivə, viski, araq, rom və brizerlər kimi 11 beynəlxalq içki, həmçinin 30 yerli növ daxil olub. Eyni zamanda tütün istifadəsi, o cümlədən çeynənən tütünün növü və müddəti ilə bağlı suallar verilib. Xərçəng diaqnozu qoyulan şəxslərdən 781-i alkoqol istifadə etdiyini, 1 019-u isə istifadə etmədiyini bildirib.

Müqayisə üçün, nəzarət qrupunda olan şəxslərdən 481-i alkoqol içdiyini, 1 420-si isə içmədiyini qeyd edib.

Araşdırma göstərib ki, alkoqolun tez-tez qəbulu xərçəng riskinin artması ilə sıx əlaqəlidir və bu baxımdan yerli içkilər daha güclü təsir göstərir.

Alimlər müəyyən ediblər ki, gündə cəmi 2 qram pivə kimi çox az miqdarda alkoqolun qəbulu belə yanağın selikli qişası xərçəngi riskinin artması ilə əlaqəlidir.

Gündə təxminən 9 qram alkoqola bərabər olan bir standart içkinin qəbulu ağız boşluğu xərçəngi riskini təxminən 50 faiz artırır. Tədqiqatçılar həmçinin xəbərdarlıq ediblər ki, alkoqol və tütünün birgə təsiri xərçəng riskinin dörd dəfədən çox artması ilə bağlıdır.

Onların fikrincə, alkoqol ağız boşluğunun daxili selikli qatındakı yağ tərkibini dəyişdirə və onu çeynənən tütün məhsullarında olan kanserogen maddələrə qarşı daha həssas edə bilər.
Alimlər bildirirlər ki, yerli alkoqollu içkilər metanol və asetaldehid kimi zəhərli maddələrin tərkibinə görə daha yüksək risk daşıya bilər.

Hipertoniya əksər hallarda heç bir əlamət vermədən, gizli şəkildə irəliləyən bir xəstəlikdir. Mütəxəssislər bildirir ki, orqanizmdə müşahidə olunan bəzi siqnallar hipertoniya üçün erkən xəbərdarlıq əlaməti ola bilər və müntəzəm təzyiq ölçümü erkən diaqnoz baxımından ən asan, ən sürətli və ən effektiv üsuldur. Bəs hansı əlamətlər hipertoniyaya işarə edə bilər?

Qaynarinfo xəbər verir ki, kardiologiya üzrə mütəxəssis Dr. Pelin Pınar əksər hallarda heç bir əlamət göstərmədən inkişaf edən hipertoniyada erkən diaqnoz üçün müntəzəm təzyiq ölçümünün ən sadə və ən təsirli yol olduğunu bildirib. O, hipertoniyanın yalnız yaşlı insanların xəstəliyi kimi qəbul edilməsinin yanlış olduğunu vurğulayıb.

Həyat tərzi, stress, qidalanma vərdişləri və genetik amillər səbəbindən gənc yaşlarda da yüksək təzyiqin yarana biləcəyinə diqqət çəkən Pınar deyib: “Bu səbəbdən cəmiyyətin bütün təbəqələrinin müntəzəm nəzarətdən keçməsi böyük əhəmiyyət daşıyır”.

Pınar bildirib ki, hipertoniyanın gizli şəkildə irəliləməsi gündəlik həyatda hiss edilən bir çox şikayətlə asanlıqla qarışdırıla bilər. Xüsusilə səhərlər yaranan baş ağrıları, ensə nahiyəsində təzyiq hissi və boyun sərtliyi yüksək təzyiqin ilk xəbərdaredici əlamətlərindən biri ola bilər.

Bu şikayətlərin yüngül qəbul edilməməli olduğunu vurğulayan Pınar sözlərinə belə davam edib: “Ürəkdöyünmə hissi, pilləkən çıxarkən və ya yüngül fiziki gərginlik zamanı yaranan nəfəs darlığı, gün boyu davam edən səbəbsiz yorğunluq hipertoniyanın özünü göstərdiyi məqamlardandır. Lakin xəstələrin böyük əksəriyyəti bu əlamətləri gündəlik stress və ya mövsümi yorğunluq kimi dəyərləndirir. Halbuki təzyiq yüksəldikdə ürək və damar sistemi ciddi yük altına düşür və bu proses vaxtında aşkar edilmədikdə geri dönməsi çətin olan zədələnmələrə səbəb ola bilər”.

Görmənin bulanıqlaşması, qəfil qaralma və işıq çaxmaları kimi gözlə bağlı əlamətlərin də yüksək təzyiqə işarə edə biləcəyini bildirən Pınar, bunun göz damarlarında yaranan təzyiqdən qaynaqlandığını deyib. O, həmçinin tez-tez təkrarlanan burun qanamaları və qulaqda küyün, xüsusilə stressli və gərgin günlərdən sonra təzyiq yüksəlmələri ilə müşayiət olunan mühüm xəbərdarlıq əlamətləri olduğunu vurğulayıb.

Hipertoniyaya aid şikayətlərin hər zaman aydın şəkildə özünü göstərmədiyini qeyd edən Pınar, müntəzəm təzyiq ölçümünün erkən diaqnoz baxımından ən asan, ən sürətli və ən effektiv üsul olduğunu bir daha diqqətə çatdırıb.

Ailəsində hipertoniyaya dair anamnezi olan, artıq çəkili, siqaret istifadə edən, duzlu qidalanan və ya xroniki xəstəliyi mövcud olan şəxslərin daha tez-tez müayinədən keçməli olduğunu bildirən Pınar deyib: “18 yaşdan yuxarı hər bir fərdin ildə ən azı bir dəfə təzyiqini ölçdürməsi, risk qrupunda olanların isə həkimin tövsiyə etdiyi intervallarla nəzarətdə saxlanılması mütləqdir”.

Müalicədə dərman istifadəsi ilə yanaşı həyat tərzi dəyişikliklərinin də zəruri olduğunu bildirən Pınar, duz qəbulunun azaldılması, müntəzəm fiziki aktivlik, sağlam qidalanma, siqaretin tərgidilməsi və ideal çəkinin qorunmasının müalicənin əsas sütunları olduğunu vurğulayıb.

Pınar əlavə edib ki, erkən mərhələdə aşkarlanan hipertoniyanı düzgün müalicə ilə tam nəzarət altına almaq mümkündür: “Xəstələr müalicəyə əməl etdikdə həm həyat keyfiyyətində, həm də orqan funksiyalarında nəzərəçarpacaq yaxşılaşma müşahidə olunur. Əsas məsələ əlamətləri yüngül qəbul etməmək və vaxtında müraciət etməkdir”.

Bayram günlərində insanlar daha çox yemək hazırlığına, hədiyyə alışına, ailə üzvləri və dostlarla vaxt keçirməyə üstünlük verirlər. Belə şəraitdə sağlamlıq çox vaxt arxa plana keçir. Halbuki tibb elmləri doktoru, kardioloq Devid Sabgir bu dövrdə də ürək sağlamlığını unutmamağın vacib olduğunu vurğulayır.

Bu barədə “EatingWell” nəşri yazır.

“Bayramlar sevinc vaxtıdır, amma eyni zamanda ürəyimiz üçün əlavə yük yarada bilər”, deyə o bildirib və əlavə edib ki, ABŞ Milli Tibb Kitabxanasının saytında dərc olunan tibbi araşdırmalara görə, hətta xüsusi bir anlayış da mövcuddur – “bayram ürəyi sindromu”.

Bayram ürəyi sindromu nədir?

Sabgirin sözlərinə görə, bayram ürəyi sindromu bayram mövsümündə yol verdiyimiz qeyri-adi və bəzən sağlam olmayan davranışlar nəticəsində yaranan ürək problemlərini ifadə edən bir vəziyyətdir.

“Bayram ürəyi sindromu həkimlərin ürək ritminin pozulmalarını, məsələn, çox vaxt güclü alkoqol qəbulu dövrlərindən sonra ortaya çıxan qulaqcıq fibrillasiyasını təsvir etmək üçün istifadə etdikləri termindir. Bu hallar adətən istirahət günlərində və ya bayramlarda müşahidə olunur. Hətta nadir hallarda alkoqol qəbul edən insanlar belə, həddindən artıq içki içdikdə risk altına düşə bilərlər”, deyə kardioloq izah edib.

Bayram ürəyi sindromunun geniş yayılmış əlamətləri arasında ürəkdöyünmə, döş qəfəsində narahatlıq hissi və nəfəs darlığı göstərilir. Məqalədə qeyd olunur ki, bu simptomlar çoxlu alkoqol qəbulu, qida dəyəri aşağı olan yeməklərin istehlakı və havaların soyuması ilə əlaqədar fiziki aktivliyin azalması kimi amillərin birləşməsi nəticəsində yarana bilər.

“Ürək bir əzələdir və alkoqol onun fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Bu sindromun digər səbəbləri arasında susuzlaşma nəticəsində yaranan elektrolit disbalansı da var – alkoqol sidikqovucu təsirə malikdir, yəni sizi daha tez-tez tualetə getməyə məcbur edir və bu zaman elektrolitlər itirilir. Həddindən artıq yemək, xüsusən də duzlu və ya natrium tərkibi yüksək olan qidalar ürəyə əlavə yük yarada və qan təzyiqini artıra bilər. Bayram tədbirləri ilə müşayiət olunan stress də bu siyahıya daxildir”, deyə Sabgir bildirib.

Bayram ürəyi sindromunun qarşısını necə almaq olar?

“Kifayət qədər sadə addımlar var ki, bayram mövsümündə və ondan sonra ürəyimizi qoruya bilək. Ən vacibi alkoqol qəbulunda ölçülü olmaqdır və bu, riskin qarşısını almaq üçün edə biləcəyiniz əsas addımdır. Digər mühüm məqam isə orqanizmin su balansını qorumaq və kifayət qədər istirahət etməkdir”, deyə kardioloq vurğulayıb.

Bayram məclislərində olmadığınız vaxtlarda isə qidalanmada faydalı məhsulların yer almasına diqqət yetirmək tövsiyə olunur.

“Ürək üçün faydalı qidaların seçilməsi qəbul etdiyiniz natriumun miqdarını azaltmağa kömək edə bilər. Məsələn, avokado, armud, sitrus meyvələri kimi bütün təzə meyvə və tərəvəzlər ürək üçün xeyirlidir, çünki onların natrium tərkibi azdır və liflə yanaşı, qan təzyiqinin sağlam səviyyədə qalmasını dəstəkləyən digər faydalı maddələr ehtiva edir. Mənim məsləhətim – hətta bayram günlərində belə hər yeməyə bir təzə meyvə və ya tərəvəz əlavə etməkdir”, deyə həkim qeyd edib.

O, həmçinin bəzi spirtli içkilərin alkoqolsuz kokteyllərlə əvəz olunmasını tövsiyə edir.
//qaynar.az

İlk baxışdan zərərsiz görünən bir vərdiş əslində orqanizmə tədricən dağıdıcı təsir göstərə bilər. Söhbət səhər yeməyindən imtina etməkdən gedir.

Qaynarinfo xəbər verir ki, “EatingWell” nəşrinin yazdığına görə, bu vərdiş sağlamlıq üçün düşündüyünüzdən daha təhlükəlidir.

“Wiley Online Library” platformasında dərc olunan araşdırma göstərib ki, səhər yeməyini buraxmaq, az miqdarda çəki itkisi baş versə belə, xolesterin səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Bəs bunun səbəbi nədir?

Ürək sağlamlığı üzrə mütəxəssislər səhər yeməyinin mütəmadi buraxılmasının ürək-damar sisteminə necə təsir etdiyini izah ediblər.

Səhər yeməyindən imtina orqanizmin daxili bioloji saatı olan sirkadiyal ritmi poza bilər. Diyetoloq-kardioloq Mişel Rutenşteyn bildirir ki, daxili saatın pozulması xolesterin səviyyəsini tənzimləyən bəzi gen və fermentlərin fəaliyyətinə təsir edir.

Onun sözlərinə görə, səhər qida qəbulu olmadıqda qaraciyərdə xolesterinin sintez sürətini idarə edən HMG-KoA-reduktaza fermenti daha aktiv olur və daha çox LDL və ümumi xolesterin istehsal etməyə başlayır.

Rutenşteyn əlavə edib ki, səhər yeməyi adətən oyandıqdan sonra baş verən xolesterin sıçrayışlarının qarşısını almağa kömək edə bilər: “Xolesterin sintezi adətən səhər tezdən pik həddə çatır, lakin səhər yeməyi bu prosesi yumşaldan qida maddələrini təmin edir”.

Gün ərzində yüksək karbohidratlı və ya yağlı qidalarla nəzarətsiz qəlyanaltılar edirsinizsə, bunun səbəbi səhər yeməyini buraxmağınız ola bilər.

Kardioloq Rendi Quld qeyd edir ki, səhər yeməyindən imtina xolesterin istehsalını artıran metabolik dəyişikliklərə yol aça və günün sonrakı hissəsində həddindən artıq yeməyə səbəb ola bilər.

Onun sözlərinə görə, bu vəziyyət qismən iştahanı tənzimləyən hormonlardakı dəyişikliklərlə əlaqədardır. Rutenşteyn isə əlavə edir ki, uzunmüddətli səhər aclığı leptin və qrelin kimi hormonların səviyyəsini dəyişdirə, aclıq hissini gücləndirə və insulin müqavimətini artıra bilər. Bu isə orqanizmin qandan xolesterini təmizləmə qabiliyyətini zəiflədir və LDL xolesterinin yüksəlməsinə töhfə verir.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, səhər yeməyi yeyilmədikdə, orqanizm gün ərzində qida maddələrinə olan ehtiyacını ödəyə bilmədiyi üçün aclıq hissi güclənir. Araşdırmalar səhər yeməyinin buraxılmasının ümumi kalori qəbuluna təsiri ilə bağlı birmənalı nəticə göstərməsə də, bir fakt dəyişməz qalır: səhər yeməyini buraxan insanlarda xolesterin səviyyəsi daha yüksək olur.

Günün ilk yeməyinin gecikdirilməsi ümumi qidalanma keyfiyyətinə də mənfi təsir göstərir. Rutenşteyn bildirir ki, səhər yeməyini buraxmaq çox vaxt günün sonrakı hissəsində daha az faydalı qidaların seçilməsinə gətirib çıxarır.

Bu qidalar adətən doymuş yağlar və rafinə olunmuş karbohidratlarla zəngin olur ki, bu da LDL xolesterin hissəciklərinin artmasına və HDL xolesterinin qoruyucu təsirinin azalmasına səbəb olur.

“ScienceDirect” platformasında dərc olunan araşdırma göstərib ki, səhər yeməyini buraxan uşaqlar gün ərzində səhər yeməyi yeyən uşaqlara nisbətən daha çox yağ və natrium qəbul edirlər. Bu isə ürək sağlamlığı üçün risk yaradır. Bundan əlavə, səhər yeməyindən imtina etmək lif, yüksək keyfiyyətli karbohidratlar və minerallarla zəngin tam taxıl məhsullarının kifayət qədər qəbulunu da çətinləşdirir.

Eyni platformada yayımlanan başqa bir tədqiqat isə Avstraliyada səhər yeməyini doyurucu yeyən böyüklərin gün ərzində daha çox lif, vitamin və mineral qəbul etdiyini, əlavə şəkər, doymuş yağlar və alkoqoldan isə daha az istifadə etdiyini göstərib.

Ürək sağlamlığı üçün daha hansı vərdişlər vacibdir?

Rutenşteyn səhərlər telefon və digər cihazlarla keçirilən vaxtın azaldılmasını tövsiyə edir. Onun fikrincə, bu, birbaşa ürək sağlamlığı ilə əlaqəli görünməsə də, xəbərlərin oxunması və bildirişlərin yoxlanılması stressi artıraraq günə mənfi başlanğıc yarada bilər.

“Günün əvvəlində 10–30 dəqiqə ekransız vaxt stressi azaldır, əhvalı yaxşılaşdırır və sağlamlıqla bağlı prioritetləri düzgün müəyyənləşdirməyə kömək edir”, deyə o bildirib.

Ürək sağlamlığı üçün nə yediyiniz böyük əhəmiyyət daşıyır. Mütəxəssislər liflə zəngin, əlavə şəkər və doymuş yağları az olan qidalara üstünlük verilməsini məsləhət görürlər.

Quld bildirir ki, günü balanslı səhər yeməyi ilə başlayın: yulaf sıyığı, tam taxıllı məhsullar, az yağlı zülal və təzə meyvələr. Bu, enerjini sabit saxlayar və şirin taxıllar və içkilərin xolesterini yüksəltməsinin qarşısını alar.

Rutenşteyn qeyd edir ki, qısa müddətli fiziki aktivlik – sürətli gəzinti, dartınma və ya yüngül güc məşqləri – qan dövranını yaxşılaşdıra və xolesterin səviyyəsini sağlam həddə saxlamağa kömək edə bilər.

Fiziki aktivlik yüksək xolesterinin nəzarət altına alınmasında ilk addım kimi tövsiyə olunur. Bu səbəbdən səhər gəzintisinə çıxmaq, idman zalına getmək və ya oyandıqdan sonra qısa isinmə hərəkətləri etmək faydalıdır.

Quldun sözlərinə görə, pəhriz və fiziki aktivlik ürək sağlamlığına təsir edən yeganə amillər deyil, stress də mühüm rol oynayır: “Stress kortizol hormonunun ifrazını artırır ki, bu da xolesterin istehsalını yüksəldə və həddindən artıq yemək kimi zərərli vərdişlərə yol aça bilər”.

Son illər vitamin və qida əlavələrinin istifadəsi genişlənir.

Median.az xəbər verir ki, apteklərdə və onlayn platformalarda asanlıqla əldə edilən bu məhsullar bir çox hallarda “sağlam həyatın açarı” kimi təqdim olunur.

Lakin vitamin əlavələrinin nəzarətsiz və uzunmüddətli qəbulu gözlənilən faydadan çox, sağlamlıq üçün risk yarada bilər.

Vitamin əlavələri əsasən orqanizmdə konkret vitamin çatışmazlığı olduqda faydalıdır. Məsələn, günəş şüalarının az olduğu bölgələrdə yaşayan insanlarda D vitamini çatışmazlığı müşahidə olunur və bu halda həkim tövsiyəsi ilə qəbul müsbət nəticə verə bilər. Eyni zamanda B12 vitamini sinir sistemi və qan dövranı üçün vacib hesab olunur, xüsusilə yaşlı insanlarda və bəzi xroniki xəstəlikləri olanlarda onun əlavə şəklində qəbulu tövsiyə edilə bilər.

Bununla yanaşı, sağlam və balanslı qidalanan insanların böyük əksəriyyəti üçün gündəlik vitamin əlavələrinə ehtiyac yoxdur. Tərəvəz, meyvə, ət, balıq və süd məhsullarından ibarət düzgün rasion orqanizmin vitamin tələbatını əsasən tam ödəyir.

Digər tərəfdən, vitamin əlavələrinin özbaşına və yüksək dozada qəbulunun ciddi fəsadlara yol aça biləcəyi bildirilir. Xüsusilə yağda həll olan vitaminlərin – A, D, E və K vitaminlərinin, normadan artıq qəbulu orqanizmdə yığılıb toksik təsir göstərə bilər. Məsələn, A vitamininin həddindən artıq qəbulu qaraciyər zədələnməsi, başgicəllənmə və görmə problemlərinə səbəb ola bilər. D vitamini və kalsiumun yüksək dozası isə böyrək daşları və ürək-damar problemləri riskini artıra bilər.

Multivitaminlərin xərçəng, ürək-damar xəstəlikləri və ya erkən ölüm riskini azaltdığına dair kifayət qədər elmi sübut yoxdur. Əksinə, bəzi hallarda uzun müddət yüksək dozalı əlavələr qəbul edən şəxslərdə sağlamlıq problemlərinin daha çox qeydə alındığı bildirilir.

Vitamin əlavələrindən sui-istifadə bəzən əsas xəstəliyin gec diaqnozuna səbəb olur. İnsanlar halsızlıq, saç tökülməsi və ya digər simptomları araşdırmaq əvəzinə, problemi yalnız vitaminlərlə həll etməyə çalışır və bu da ciddi xəstəliklərin vaxtında aşkarlanmasına mane ola bilər.

Vitamin əlavələri yalnız tibbi müayinədən sonra, konkret ehtiyac müəyyən edildikdə və həkim nəzarəti altında qəbul edilməlidir. Sağlam həyatın əsas yolu isə hələ də dəyişməz qalır: balanslı qidalanma, fiziki aktivlik və düzgün həyat tərzi.

Nəticə olaraq, vitamin əlavələri bəzi hallarda faydalı olsa da, onların nəzarətsiz istifadəsi sağlamlıq üçün risk mənbəyinə çevrilə bilər. Vətəndaşlar “daha çox vitamin – daha çox sağlamlıq” düşüncəsindən uzaq durmalıdırlar.

Həkim soyuqdəymə və qrip simptomları arasındakı fərqləri açıqlayıb.

Median.Az xəbər verir ki, soyuqdəymə və qrip arasında əsas fərqlərdən biri simptomların inkişaf sürətidir.

Bu barədə Puerto-del-Sur, Monteprinsipe və Torrelodones universitet xəstəxanalarının pulmanologiya xidmətinin rəhbəri Maksimo Gomes “El Periodico De España” nəşrinə açıqlamasında bildirib.

Həkimin sözlərinə görə, qrip qəfil başlayır və yüksək hərarət, əzələ ağrıları, güclü halsızlıq, bəzən isə nəfəs almaqda çətinliklə müşayiət olunur. Soyuqdəymə isə tədricən inkişaf edir: boğaz ağrısı, burun tutulması və asqırma ilə özünü göstərir.

Pulmonoloq vurğulayıb ki, virusların aktiv dövründə ağırlaşmalara daha həssas olan insanları xüsusilə qorumaq vacibdir.

Mütəxəssis qeyd edib ki, gündəlik sadə tədbirlər yoluxma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilir. Onun sözlərinə görə, öskürək və asqırma zamanı ağız və burunu salfetlə örtmək virus damcılarının yayılmasını məhdudlaşdırır, simptomlar yarandıqda tibbi maskadan istifadə isə ətrafdakıları əlavə olaraq qoruyur.

Həkim həmçinin məkanların tez-tez havalandırılmasını, insanların sıx toplaşdığı yerlərdən uzaq durmağı, əllərin mütəmadi yuyulmasını və ya antiseptikdən istifadəni, səhhət pisləşdiyi halda isə evdən çıxmamağı tövsiyə edib.

Gomes bildirib ki, həm qrip virusu, həm də soyuqdəyməyə səbəb olan viruslar simptomlar yaranmadan əvvəl də insanlara yoluxa bilir. Qış aylarında aşağı temperatur, zəif havalandırma və insanların daha çox qapalı məkanlarda vaxt keçirməsi virusların yayılmasını sürətləndirir. Yoluxma halları ən çox evdə, iş yerlərində, təhsil müəssisələrində və ictimai nəqliyyatda qeydə alınır.