Category: Sağlamlıq

Bayram günlərində insanlar daha çox yemək hazırlığına, hədiyyə alışına, ailə üzvləri və dostlarla vaxt keçirməyə üstünlük verirlər. Belə şəraitdə sağlamlıq çox vaxt arxa plana keçir. Halbuki tibb elmləri doktoru, kardioloq Devid Sabgir bu dövrdə də ürək sağlamlığını unutmamağın vacib olduğunu vurğulayır.

Bu barədə “EatingWell” nəşri yazır.

“Bayramlar sevinc vaxtıdır, amma eyni zamanda ürəyimiz üçün əlavə yük yarada bilər”, deyə o bildirib və əlavə edib ki, ABŞ Milli Tibb Kitabxanasının saytında dərc olunan tibbi araşdırmalara görə, hətta xüsusi bir anlayış da mövcuddur – “bayram ürəyi sindromu”.

Bayram ürəyi sindromu nədir?

Sabgirin sözlərinə görə, bayram ürəyi sindromu bayram mövsümündə yol verdiyimiz qeyri-adi və bəzən sağlam olmayan davranışlar nəticəsində yaranan ürək problemlərini ifadə edən bir vəziyyətdir.

“Bayram ürəyi sindromu həkimlərin ürək ritminin pozulmalarını, məsələn, çox vaxt güclü alkoqol qəbulu dövrlərindən sonra ortaya çıxan qulaqcıq fibrillasiyasını təsvir etmək üçün istifadə etdikləri termindir. Bu hallar adətən istirahət günlərində və ya bayramlarda müşahidə olunur. Hətta nadir hallarda alkoqol qəbul edən insanlar belə, həddindən artıq içki içdikdə risk altına düşə bilərlər”, deyə kardioloq izah edib.

Bayram ürəyi sindromunun geniş yayılmış əlamətləri arasında ürəkdöyünmə, döş qəfəsində narahatlıq hissi və nəfəs darlığı göstərilir. Məqalədə qeyd olunur ki, bu simptomlar çoxlu alkoqol qəbulu, qida dəyəri aşağı olan yeməklərin istehlakı və havaların soyuması ilə əlaqədar fiziki aktivliyin azalması kimi amillərin birləşməsi nəticəsində yarana bilər.

“Ürək bir əzələdir və alkoqol onun fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Bu sindromun digər səbəbləri arasında susuzlaşma nəticəsində yaranan elektrolit disbalansı da var – alkoqol sidikqovucu təsirə malikdir, yəni sizi daha tez-tez tualetə getməyə məcbur edir və bu zaman elektrolitlər itirilir. Həddindən artıq yemək, xüsusən də duzlu və ya natrium tərkibi yüksək olan qidalar ürəyə əlavə yük yarada və qan təzyiqini artıra bilər. Bayram tədbirləri ilə müşayiət olunan stress də bu siyahıya daxildir”, deyə Sabgir bildirib.

Bayram ürəyi sindromunun qarşısını necə almaq olar?

“Kifayət qədər sadə addımlar var ki, bayram mövsümündə və ondan sonra ürəyimizi qoruya bilək. Ən vacibi alkoqol qəbulunda ölçülü olmaqdır və bu, riskin qarşısını almaq üçün edə biləcəyiniz əsas addımdır. Digər mühüm məqam isə orqanizmin su balansını qorumaq və kifayət qədər istirahət etməkdir”, deyə kardioloq vurğulayıb.

Bayram məclislərində olmadığınız vaxtlarda isə qidalanmada faydalı məhsulların yer almasına diqqət yetirmək tövsiyə olunur.

“Ürək üçün faydalı qidaların seçilməsi qəbul etdiyiniz natriumun miqdarını azaltmağa kömək edə bilər. Məsələn, avokado, armud, sitrus meyvələri kimi bütün təzə meyvə və tərəvəzlər ürək üçün xeyirlidir, çünki onların natrium tərkibi azdır və liflə yanaşı, qan təzyiqinin sağlam səviyyədə qalmasını dəstəkləyən digər faydalı maddələr ehtiva edir. Mənim məsləhətim – hətta bayram günlərində belə hər yeməyə bir təzə meyvə və ya tərəvəz əlavə etməkdir”, deyə həkim qeyd edib.

O, həmçinin bəzi spirtli içkilərin alkoqolsuz kokteyllərlə əvəz olunmasını tövsiyə edir.
//qaynar.az

İlk baxışdan zərərsiz görünən bir vərdiş əslində orqanizmə tədricən dağıdıcı təsir göstərə bilər. Söhbət səhər yeməyindən imtina etməkdən gedir.

Qaynarinfo xəbər verir ki, “EatingWell” nəşrinin yazdığına görə, bu vərdiş sağlamlıq üçün düşündüyünüzdən daha təhlükəlidir.

“Wiley Online Library” platformasında dərc olunan araşdırma göstərib ki, səhər yeməyini buraxmaq, az miqdarda çəki itkisi baş versə belə, xolesterin səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Bəs bunun səbəbi nədir?

Ürək sağlamlığı üzrə mütəxəssislər səhər yeməyinin mütəmadi buraxılmasının ürək-damar sisteminə necə təsir etdiyini izah ediblər.

Səhər yeməyindən imtina orqanizmin daxili bioloji saatı olan sirkadiyal ritmi poza bilər. Diyetoloq-kardioloq Mişel Rutenşteyn bildirir ki, daxili saatın pozulması xolesterin səviyyəsini tənzimləyən bəzi gen və fermentlərin fəaliyyətinə təsir edir.

Onun sözlərinə görə, səhər qida qəbulu olmadıqda qaraciyərdə xolesterinin sintez sürətini idarə edən HMG-KoA-reduktaza fermenti daha aktiv olur və daha çox LDL və ümumi xolesterin istehsal etməyə başlayır.

Rutenşteyn əlavə edib ki, səhər yeməyi adətən oyandıqdan sonra baş verən xolesterin sıçrayışlarının qarşısını almağa kömək edə bilər: “Xolesterin sintezi adətən səhər tezdən pik həddə çatır, lakin səhər yeməyi bu prosesi yumşaldan qida maddələrini təmin edir”.

Gün ərzində yüksək karbohidratlı və ya yağlı qidalarla nəzarətsiz qəlyanaltılar edirsinizsə, bunun səbəbi səhər yeməyini buraxmağınız ola bilər.

Kardioloq Rendi Quld qeyd edir ki, səhər yeməyindən imtina xolesterin istehsalını artıran metabolik dəyişikliklərə yol aça və günün sonrakı hissəsində həddindən artıq yeməyə səbəb ola bilər.

Onun sözlərinə görə, bu vəziyyət qismən iştahanı tənzimləyən hormonlardakı dəyişikliklərlə əlaqədardır. Rutenşteyn isə əlavə edir ki, uzunmüddətli səhər aclığı leptin və qrelin kimi hormonların səviyyəsini dəyişdirə, aclıq hissini gücləndirə və insulin müqavimətini artıra bilər. Bu isə orqanizmin qandan xolesterini təmizləmə qabiliyyətini zəiflədir və LDL xolesterinin yüksəlməsinə töhfə verir.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, səhər yeməyi yeyilmədikdə, orqanizm gün ərzində qida maddələrinə olan ehtiyacını ödəyə bilmədiyi üçün aclıq hissi güclənir. Araşdırmalar səhər yeməyinin buraxılmasının ümumi kalori qəbuluna təsiri ilə bağlı birmənalı nəticə göstərməsə də, bir fakt dəyişməz qalır: səhər yeməyini buraxan insanlarda xolesterin səviyyəsi daha yüksək olur.

Günün ilk yeməyinin gecikdirilməsi ümumi qidalanma keyfiyyətinə də mənfi təsir göstərir. Rutenşteyn bildirir ki, səhər yeməyini buraxmaq çox vaxt günün sonrakı hissəsində daha az faydalı qidaların seçilməsinə gətirib çıxarır.

Bu qidalar adətən doymuş yağlar və rafinə olunmuş karbohidratlarla zəngin olur ki, bu da LDL xolesterin hissəciklərinin artmasına və HDL xolesterinin qoruyucu təsirinin azalmasına səbəb olur.

“ScienceDirect” platformasında dərc olunan araşdırma göstərib ki, səhər yeməyini buraxan uşaqlar gün ərzində səhər yeməyi yeyən uşaqlara nisbətən daha çox yağ və natrium qəbul edirlər. Bu isə ürək sağlamlığı üçün risk yaradır. Bundan əlavə, səhər yeməyindən imtina etmək lif, yüksək keyfiyyətli karbohidratlar və minerallarla zəngin tam taxıl məhsullarının kifayət qədər qəbulunu da çətinləşdirir.

Eyni platformada yayımlanan başqa bir tədqiqat isə Avstraliyada səhər yeməyini doyurucu yeyən böyüklərin gün ərzində daha çox lif, vitamin və mineral qəbul etdiyini, əlavə şəkər, doymuş yağlar və alkoqoldan isə daha az istifadə etdiyini göstərib.

Ürək sağlamlığı üçün daha hansı vərdişlər vacibdir?

Rutenşteyn səhərlər telefon və digər cihazlarla keçirilən vaxtın azaldılmasını tövsiyə edir. Onun fikrincə, bu, birbaşa ürək sağlamlığı ilə əlaqəli görünməsə də, xəbərlərin oxunması və bildirişlərin yoxlanılması stressi artıraraq günə mənfi başlanğıc yarada bilər.

“Günün əvvəlində 10–30 dəqiqə ekransız vaxt stressi azaldır, əhvalı yaxşılaşdırır və sağlamlıqla bağlı prioritetləri düzgün müəyyənləşdirməyə kömək edir”, deyə o bildirib.

Ürək sağlamlığı üçün nə yediyiniz böyük əhəmiyyət daşıyır. Mütəxəssislər liflə zəngin, əlavə şəkər və doymuş yağları az olan qidalara üstünlük verilməsini məsləhət görürlər.

Quld bildirir ki, günü balanslı səhər yeməyi ilə başlayın: yulaf sıyığı, tam taxıllı məhsullar, az yağlı zülal və təzə meyvələr. Bu, enerjini sabit saxlayar və şirin taxıllar və içkilərin xolesterini yüksəltməsinin qarşısını alar.

Rutenşteyn qeyd edir ki, qısa müddətli fiziki aktivlik – sürətli gəzinti, dartınma və ya yüngül güc məşqləri – qan dövranını yaxşılaşdıra və xolesterin səviyyəsini sağlam həddə saxlamağa kömək edə bilər.

Fiziki aktivlik yüksək xolesterinin nəzarət altına alınmasında ilk addım kimi tövsiyə olunur. Bu səbəbdən səhər gəzintisinə çıxmaq, idman zalına getmək və ya oyandıqdan sonra qısa isinmə hərəkətləri etmək faydalıdır.

Quldun sözlərinə görə, pəhriz və fiziki aktivlik ürək sağlamlığına təsir edən yeganə amillər deyil, stress də mühüm rol oynayır: “Stress kortizol hormonunun ifrazını artırır ki, bu da xolesterin istehsalını yüksəldə və həddindən artıq yemək kimi zərərli vərdişlərə yol aça bilər”.

Son illər vitamin və qida əlavələrinin istifadəsi genişlənir.

Median.az xəbər verir ki, apteklərdə və onlayn platformalarda asanlıqla əldə edilən bu məhsullar bir çox hallarda “sağlam həyatın açarı” kimi təqdim olunur.

Lakin vitamin əlavələrinin nəzarətsiz və uzunmüddətli qəbulu gözlənilən faydadan çox, sağlamlıq üçün risk yarada bilər.

Vitamin əlavələri əsasən orqanizmdə konkret vitamin çatışmazlığı olduqda faydalıdır. Məsələn, günəş şüalarının az olduğu bölgələrdə yaşayan insanlarda D vitamini çatışmazlığı müşahidə olunur və bu halda həkim tövsiyəsi ilə qəbul müsbət nəticə verə bilər. Eyni zamanda B12 vitamini sinir sistemi və qan dövranı üçün vacib hesab olunur, xüsusilə yaşlı insanlarda və bəzi xroniki xəstəlikləri olanlarda onun əlavə şəklində qəbulu tövsiyə edilə bilər.

Bununla yanaşı, sağlam və balanslı qidalanan insanların böyük əksəriyyəti üçün gündəlik vitamin əlavələrinə ehtiyac yoxdur. Tərəvəz, meyvə, ət, balıq və süd məhsullarından ibarət düzgün rasion orqanizmin vitamin tələbatını əsasən tam ödəyir.

Digər tərəfdən, vitamin əlavələrinin özbaşına və yüksək dozada qəbulunun ciddi fəsadlara yol aça biləcəyi bildirilir. Xüsusilə yağda həll olan vitaminlərin – A, D, E və K vitaminlərinin, normadan artıq qəbulu orqanizmdə yığılıb toksik təsir göstərə bilər. Məsələn, A vitamininin həddindən artıq qəbulu qaraciyər zədələnməsi, başgicəllənmə və görmə problemlərinə səbəb ola bilər. D vitamini və kalsiumun yüksək dozası isə böyrək daşları və ürək-damar problemləri riskini artıra bilər.

Multivitaminlərin xərçəng, ürək-damar xəstəlikləri və ya erkən ölüm riskini azaltdığına dair kifayət qədər elmi sübut yoxdur. Əksinə, bəzi hallarda uzun müddət yüksək dozalı əlavələr qəbul edən şəxslərdə sağlamlıq problemlərinin daha çox qeydə alındığı bildirilir.

Vitamin əlavələrindən sui-istifadə bəzən əsas xəstəliyin gec diaqnozuna səbəb olur. İnsanlar halsızlıq, saç tökülməsi və ya digər simptomları araşdırmaq əvəzinə, problemi yalnız vitaminlərlə həll etməyə çalışır və bu da ciddi xəstəliklərin vaxtında aşkarlanmasına mane ola bilər.

Vitamin əlavələri yalnız tibbi müayinədən sonra, konkret ehtiyac müəyyən edildikdə və həkim nəzarəti altında qəbul edilməlidir. Sağlam həyatın əsas yolu isə hələ də dəyişməz qalır: balanslı qidalanma, fiziki aktivlik və düzgün həyat tərzi.

Nəticə olaraq, vitamin əlavələri bəzi hallarda faydalı olsa da, onların nəzarətsiz istifadəsi sağlamlıq üçün risk mənbəyinə çevrilə bilər. Vətəndaşlar “daha çox vitamin – daha çox sağlamlıq” düşüncəsindən uzaq durmalıdırlar.

Həkim soyuqdəymə və qrip simptomları arasındakı fərqləri açıqlayıb.

Median.Az xəbər verir ki, soyuqdəymə və qrip arasında əsas fərqlərdən biri simptomların inkişaf sürətidir.

Bu barədə Puerto-del-Sur, Monteprinsipe və Torrelodones universitet xəstəxanalarının pulmanologiya xidmətinin rəhbəri Maksimo Gomes “El Periodico De España” nəşrinə açıqlamasında bildirib.

Həkimin sözlərinə görə, qrip qəfil başlayır və yüksək hərarət, əzələ ağrıları, güclü halsızlıq, bəzən isə nəfəs almaqda çətinliklə müşayiət olunur. Soyuqdəymə isə tədricən inkişaf edir: boğaz ağrısı, burun tutulması və asqırma ilə özünü göstərir.

Pulmonoloq vurğulayıb ki, virusların aktiv dövründə ağırlaşmalara daha həssas olan insanları xüsusilə qorumaq vacibdir.

Mütəxəssis qeyd edib ki, gündəlik sadə tədbirlər yoluxma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilir. Onun sözlərinə görə, öskürək və asqırma zamanı ağız və burunu salfetlə örtmək virus damcılarının yayılmasını məhdudlaşdırır, simptomlar yarandıqda tibbi maskadan istifadə isə ətrafdakıları əlavə olaraq qoruyur.

Həkim həmçinin məkanların tez-tez havalandırılmasını, insanların sıx toplaşdığı yerlərdən uzaq durmağı, əllərin mütəmadi yuyulmasını və ya antiseptikdən istifadəni, səhhət pisləşdiyi halda isə evdən çıxmamağı tövsiyə edib.

Gomes bildirib ki, həm qrip virusu, həm də soyuqdəyməyə səbəb olan viruslar simptomlar yaranmadan əvvəl də insanlara yoluxa bilir. Qış aylarında aşağı temperatur, zəif havalandırma və insanların daha çox qapalı məkanlarda vaxt keçirməsi virusların yayılmasını sürətləndirir. Yoluxma halları ən çox evdə, iş yerlərində, təhsil müəssisələrində və ictimai nəqliyyatda qeydə alınır.

İtaliya şərab zavodu “Scarpa”nın sahibi Yevgeni Strjalkovski gündəlik bir stəkan şərabın faydaları barədə danışıb.

Qaynarinfo xəbər verir ki, o, bu barədə gazeta.ru-ya açıqlama verib.

Ekspertin sözlərinə görə, Avropa ölkələrində, xüsusən də İtaliya və Fransada gündəlik bir stəkan şərabın sağlamlıq üçün faydalı olduğuna dair inanc çoxdan kök salıb. Əslində isə qəti cavab yoxdur.

O qeyd edib ki, şərab əsrlər boyu şərab istehsal edən bölgələrin qastronomik mədəniyyətinin bir hissəsi olub və yemək üçün əvəzolunmaz əlavə hesab olunurdu. Bunun elmi izahı olduqca məntiqlidir: qırmızı şərablar zülallarla qarşılıqlı təsir göstərən və ət yeməkləri ilə ahəngdar şəkildə uyğunlaşan taninlərlə zəngindir, ağ şərablar isə canlı turşuluğa malikdir və bu da onları dəniz məhsulları və yağlı yeməklərlə ideal hala gətirir.

“Əsrlər boyu yüksək keyfiyyətli içməli suyun nadir olduğu bir vaxtda insanlar şərabı ən təhlükəsiz alternativ kimi seçirdilər. Həkimlər onu otlar və bal ilə dəmləyirdilər; sonralar damıtma üsulları, tentürlər, likörlər və balzamlar ilə birlikdə ortaya çıxdı. Məşhur Burqundiya xəstəxanası olan Hospices de Beaune-də şərab dərman kimi istifadə olunurdu və qocalıqda qayğı almaq istəyən bir çox sakin torpaq və üzüm bağlarını müəssisəyə miras qoyurdu. Şərab tədricən gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrildi. Fransada 1965-ci ildəki rəqəm – ildə adambaşına təxminən 160 litr şərab – bu gün inanılmaz görünür”, deyə o izah edib.

20-ci əsrin sonlarında “şərabın faydaları” mövzusu yenidən populyarlıq qazanıb. 1990-cı illərin əvvəllərində Mişel Montinyak içkinin “möcüzəvi xüsusiyyətləri” haqqında bir kitab nəşr edib. Müəllif hətta kitabı hər gün bir stəkan şərab içən və 102 yaşına qədər yaşayan nənəsinə həsr edib. Bu fonda, 1980-ci illərdə Fransada ürək-damar ölümünün azalması ilə bağlı aparılan tədqiqatlar cəlbedici görünürdü. 1991-ci ildə professor Serj Reno iki ölkənin nisbətlərini müqayisə edib: Fransada hər 100.000 nəfərə 143 hal, ABŞ-da isə 315 hal. Bu, “Fransız paradoksu” termininin yaranmasına səbəb oldu və bu statistikanı şərab mədəniyyəti ilə əlaqələndirib. Amerikada şərab satışları sürətlə artıb.

“Daha sonra resveratrolun (üzüm qabıqlarında tapılan və ürəyə faydalı təsir göstərdiyinə inanılan təbii antioksidant) kəşfi gəldi. Hətta orta dərəcədə istehlakın tərəfdarları da sərhədin harada çəkildiyini anlamağın vacib olduğunu etiraf etdilər. Montinyak kitabında spirtli içkinin mümkün kanserogen xüsusiyyətləri də daxil olmaqla risklərə ayrıca bir fəsil həsr edir. Təsir mexanizmləri ilə bağlı çox şey hələ də aydın deyil və yeni tədqiqatlar ortaya çıxdıqca tövsiyələrdəki fərqlər yalnız artdı. Müxtəlif ölkələr “təhlükəsiz dozalar” üçün öz standartlarını təqdim etdilər ki, bu da mahiyyət etibarilə yalnız qarışıqlığı artırdı”, deyə ekspert bildirib.

Bu açıqlamalar dünyanın hər yerindəki şərab istehsalçılarını şoka salıb. Bütün bölgələrin ənənələri, iqtisadiyyatları və şərab istehsal edən ölkələrin ənənəvi həyat tərzi təhlükə altında idi. Beynəlxalq Şərab Akademiyası (AIV) və İtaliya Şərab Birliyi (UIV) daxil olmaqla peşəkar cəmiyyətlər, içkinin mədəni rolunu və bəzi tədqiqatların şübhəli təbiətini əsas gətirərək tapıntılara etiraz edirlər. Beynəlxalq Şərab Akademiyası və İtaliya Şərab Birliyi BMT-yə müraciət edib və orada 25 oktyabr 2025-ci ildə spirtli içki istehlakı ilə bağlı bəyannamə təqdim olunub. Bəyannamə daha az məhdudlaşdırıcı idi: bir çox şərab istehsalçısının əhəmiyyətli bir qələbə kimi qarşıladığı “orta istehlak” və həddindən artıq istehlak arasında fərq qoyur. Lakin ÜST-ün mövqeyi qəti və dəyişməz olaraq qalır.

Yevgeni Strjalkovski fikrini belə yekunlaşdırıb: “Tədqiqatlar həm tam qadağanın tərəfdarları, həm də şərab müdafiəçiləri tərəfindən dərc olunur və bir qayda olaraq, onlar bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir. Amerikalı jurnalist Toni Edvardsın “Şərab haqqında çox yaxşı xəbər” kimi kitablar nəşr olunur, konfranslar keçirilir və elmi müzakirələr davam edir. Şərabın qavrayışı ilə bağlı mübarizə gərgindir və nə bilicilər, nə də istehsalçılar içkidən imtina etməyə hazır deyillər. Bu gün bütün tərəflərin razılaşdığı yeganə məqam, hər hansı bir formada həddindən artıq, müntəzəm və nəzarətsiz spirtli içki istehlakının sağlamlığa həqiqətən zərərli olmasıdır”.

Ürək sağlamlığı üçün faydalı hesab edilən, gündəlik rasionda tez-tez yer alan quru meyvələrin bəzi hallarda sağlamlıq üçün risk yaratdığı məlum olub. Xüsusilə çox miqdarda istehlak olunduqda qozun ağciyərlərə ciddi şəkildə zərər verdiyi ortaya çıxıb.

Median.Az xəbər verir ki, qozun tərkibindəki omega-3 yağ turşuları ürək-damar sağlamlığını dəstəkləyir, qan dövranını tənzimləyir və pis xolesterolu (LDL) azaltmağa kömək edir. Damar sərtliyi riskini aşağı saldığı üçün uzun illərdir “ürək dostu qida” kimi tanınır.

Lakin mütəxəssislər bildirirlər ki, qozun faydaları olsa da, həddindən artıq istehlakı ağciyərlərə mənfi təsir göstərə bilər.

Mütəxəssislərin araşdırmalarına görə qozun müntəzəm və normadan artıq qəbulu ağciyərlərdə iltihablanma yarada bilər.

Bu proses isə zamanla tənəffüs yolu xəstəliklərinə səbəb ola bilər.

Xüsusilə qozun tərkibində olan omega-6 yağ turşularının yüksək miqdarda qəbul edilməsi orqanizmdə iltihabı artırır və bu da ağciyər toxumalarının zədələnməsi ilə nəticələnir.

Avropada mutasiyaya uğramış meymunçiçəyi virusunun yeni ştamının yoluxma halları kəskin artıb.

Median.Az “The Telegraph”a istinadən xəbər verir ki, ekspertlər bunula bağlı xəbərdarlıq edir. Bildirirlər ki, virus artıq səyahət tarixi olmayan və yoluxmuş şəxslərlə təsdiqlənmiş təması olmayan insanlar arasında daha tez-tez yayılır.

“Avropada avqustdan etibarən “clade 1b” ştamının ən azı 46 halı qeydə alınıb – İspaniya, Niderland, İtaliya və Portuqaliyada. Bu, virusun bölgədə yayılmağa başlamasından təxminən iki il əvvəl yalnız 29 halın qeydə alınması ilə müqayisədə ciddi artımdır”, deyə bildirilir.

Bu variant – clade 1b ştamı – ilk dəfə 2023-cü ilin sonlarında Konqo Demokratik Respublikasında ortaya çıxıb və orada genişmiqyaslı səpələnməyə səbəb olub. O, virusun digər formalarından daha yoluxucu hesab olunur – xüsusilə “clade II” ştamından, üç il əvvəl Avropa və ABŞ-da sürətlə yayılan və əsasən homoseksul kişilər arasında olan ştamdan.

2022-ci ildə dünyada 90 000-dən çox insanı yoluxub və 220 ölümə səbəb olub.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məsləhətçisi İoannis Karagiannis bildirir ki, ən azı 14 yeni hal yerli ötürmə nəticəsində baş verib, o cümlədən ailə içində. Üç yoluxmuş şəxs isə xəstə ilə heç bir təmasda olmayıb və səyahət etməyib.

Meymunçiçəyi virusu yaxın fiziki təmas yolu ilə ötürülür, ən çox cinsi əlaqə zamanı. Avropada “clade 1b”in bütün halları əvvəllər Afrikaya səfərlərlə əlaqələndirilirdi.

“Avropadakı vəziyyət avqust ayının sonundan kəskin dəyişib. Biz səyahət tarixi olmayan insanlar arasında, həmçinin kişilər arasında cinsi əlaqəsi olan kişilər arasında yerli yayılmanı qeydə alırıq”, deyə Karaqiannis bildirib.

Britaniyada və Avropanın əksər ölkələrində mpox əleyhinə peyvənd – 1970-ci illərə qədər uşaqlara müntəzəm vurulan – homoseksual kişilər, yüksək riskli tibb müəssisələrində çalışan həkimlər və yoluxmuş şəxslərlə yaxın təmasda olmuş insanlar üçün tövsiyə olunur. Preparat iki dozada vurulur. Mütəxəssislərin sözlərinə görə, bu peyvənd təxminən 80% qorunma təmin edir və yoluxma halında xəstəliyin gedişini yüngülləşdirir.

“Clade 1b” ştami ağır gedişə səbəb ola bilər: irinli qovuqcuqlu səpgilər, qızdırma, ağrılar və bəzi hallarda ölüm. Həmçinin hamilələrdə ciddi fəsadlarla, o cümlədən düşüklə əlaqələndirilir”, deyə “The Guardian” yazır.
//qaynar

Pendir çox məşhur qidadır və demək olar ki, hər kəsin rasionuna daxildir. Bəzi diyetoloqlar hesab edirlər ki, insanlar çox pendir yeyirlər, xüsusilə onun yağ və natrium miqdarı yüksək olan növlərini.

Qaynarinfo-nun məlumatına görə, qastroenteroloq Ekta Qupta bildirir ki, bəzi pendirlər yüksək duz və yağ miqdarı səbəbindən ürək-damar xəstəlikləri riskini artırır, bu isə qan təzyiqi və “pis” xolesterol səviyyəsinin yüksəlməsinə gətirib çıxara bilər.

O həmçinin qeyd edib ki, yüksək ərimə qabiliyyətinə malik pendirin tez-tez qəbulu çəki artımına, insulin müqavimətinə və maddələr mübadiləsinin pozulmasına səbəb ola bilər. Yüksək duz istehlakı böyrəklərə əlavə yük gətirə bilər və bütün bu proseslər orqanizmdə iltihaba səbəb ola bilər.

Qupta əlavə edir ki, hətta əridilmiş pendir də müəyyən qida dəyərinə malikdir və orqanizmi kalsium, zülal və bəzi vitaminlərlə təmin edir. Lakin pendir yeyərkən həmişə ölçülü olmaq vacibdir.

Bağırsaq sağlamlığı üçün ən zərərli pendir

Qupta bildirir ki, yüksək dərəcədə emal olunmuş, bakteriya miqdarı az və duzu çox olan pendirlər bağırsaq sağlamlığı üçün ən zərərlidir. Bunlara kütləvi pendir qarışıqları, ətirli pendir dilimləri və ucuz pizza pendiri daxildir.

Qastroenteroloq Ritu Nahar bu fikirlə tam razıdır: “Bağırsaq sağlamlığından danışarkən, əridilmiş pendirlər ən pis variantlardan biridir. Onlar çox miqdarda doymuş yağ, natrium və emulsifikatorlar ehtiva edir ki, bu da bağırsaq mikrobiomunu dəyişdirə, iltihab, şişkinlik və maddələr mübadiləsinin pozulmasına səbəb ola bilər”.

O əlavə edir ki, yüksək dərəcədə emal edilmiş pendirlər canlı mikrob kültürlərini çox az, bəzən isə heç ehtiva etmir: “Çox tez-tez qəbul edildikdə, bağırsaq disbakteriozu riski arta bilər, həssas insanlarda həzm pisləşə bilər, maddələr mübadiləsi və ürək-damar sağlamlığına risklər yüksələ bilər ki, bu da bağırsaq sağlamlığına mənfi təsir edəcək”.

Qupta vurğulayıb ki, belə pendirləri az miqdarda yemək zərərli deyil. Həkim tövsiyə edir ki, insanlar təbii, yetkinləşdirilmiş pendirlərə üstünlük versinlər, məsələn, çedər, İsveçrə pendiri, qouda və həmçinin fermentləşdirilmiş pendirlərə, məsələn, kefir pendirinə, çünki bunlar faydalı bakteriyalar ehtiva edir.

Qupta həmçinin qeyd edib ki, bu “yaxşı” pendir növləri də ölçülü şəkildə və liflə zəngin qidalar — tərəvəz, meyvə, paxlalılar və ya tam taxıllı məhsullarla birlikdə qəbul edilməlidir, çünki lif bağırsaq mikroflorasını yaxşılaşdırmağa kömək edir.

Şirniyyat yeyərkən, meyvələrdə, tərəvəzlərdə və süd məhsullarında olan təbii şəkəri — qlükoza, fruktoza, saxaroza, qarğıdalı siropu və ya hətta ağcaqayın siropu və bal kimi “təbii” şəkər adlanan əlavə şəkərlə qarışdırmaq olmaz. Əlavə şəkərli məhsulların həddindən artıq istehlakı sağlamlıq üçün mənfi nəticələr yarada bilər.
 
Eating Well nəşri bir ədəd şirniyyatlı ponçikdən daha çox şəkər ehtiva edən 6 içkini açıqlayıb.

Şirin çay

Təzə dəmlənmiş soyuq çay — kalori və şəkərsiz bir içkidir, lakin şirin çayı da təhlükəsiz hesab etmək olmaz.

“Qazlı içkilərə daha sağlam alternativ kimi görünsə də, çoxu soyuq çayların tərkibində böyük miqdarda əlavə şəkər var”, — deyə diyetoloq Emi Braunşteyn bildirib.

Evdə hazırlasanız belə, mağazadan alsanız da, şirin çayda 227 qramlıq porsiyada 19 qram və daha çox əlavə şəkər ola bilər.

Bal ilə şirinləşdirilmiş çaylar

Bəzi şirinləşdirilmiş içkilər, xüsusilə də bala əlavə edilmiş çaylar, insana şəkər və ya qarğıdalı siropu ilə şirinləşdirilmiş içkilərdən daha faydalı təsir bağışlaya bilər.

“Bal daha təbii hesab edilsə də, o yenə də əlavə şəkərdir və istifadəsinə diqqət yetirmək lazımdır”, — deyə Braunşteyn xəbərdarlıq edib.

Onun sözlərinə görə, “qamış şəkəri ilə bal arasındakı fərq əsasən molekulyar tərkibdədir, çünki bal daha çox fruktoza ehtiva edir”.

Qazlı içkilər

“Niyə qazlı içkilərə ‘boş kalorili içkilər’ deyildiyini təsadüf hesab etmək olmaz”, — deyə qidalanma üzrə mütəxəssis Sara Qarone bildirib.

O qeyd edib ki, qazlı içkilər bədən çəkisini artırır və ölüm riski, ürək-damar xəstəlikləri, beyin-damar xəstəlikləri ehtimalını yüksəldir.

“Pəhriz qazlı içkilərində adətən süni şirinləşdiricilər olur və bunlar adi qazlı içkilərdəki şəkərin metabolik təsirinə malik deyil. Lakin araşdırmalar göstərib ki, pəhriz qazlı içkilərinin çox miqdarda istehlakı bel ölçüsünün artması, diabet və ürək xəstəlikləri ilə əlaqələndirilir. Hələ səbəb-nəticə əlaqəsi tam sübuta yetirilməsə də, hətta pəhriz qazlı içkilərin orta səviyyədə istehlakı belə daha sağlam variant ola bilər”, — Eating Well qeyd edir.

Limonad

Təzə limonad, konsentratdan hazırlanmış və ya toz halından su ilə qarışdırılmış limonad istənilən halda,  227 qramda 13 qramdan çox şəkər ehtiva edir.

Diyetoloqlar isə deyir ki, bu qədər əlavə şəkər limonun turş dadını balanslaşdıra bilər, lakin sağlamlıq üçün heç bir fayda vermir.

Mütəmadi limonad istehlakının, içkinin təravətli və meyvə dadlı görünməsinə baxmayaraq, iltihab mənşəli xroniki xəstəliklərin riskini artıra biləcəyi vurğulanır.

İdman içkiləri

İdman və elektrolit içkiləri orqanizmin su balansını qorumaq üçün lazım olan qida maddələrini ehtiva edir.

“İdman içkiləri çox vaxt sağlam içki kimi qəbul edilir və təyinatı üzrə istifadə olunmadığı üçün həddindən çox şəkər istehlakına səbəb olur”, — deyə diyetoloq Everi Zenker açıqlayıb.

Mütəxəssis əlavə edib ki, problem ondadır ki, bu içkilər çox vaxt intensiv fiziki fəaliyyət göstərməyən insanlar tərəfindən istehlak olunur. Ekspertlərin fikrincə, vitamin və mineral qəbulunu artırmaq üçün müxtəlif tam meyvələri yemək daha sağlam yoldur.

Kofe içkiləri

Adi qəhvə — istər isti, istər soyuq əlavə şəkərsiz olur. Lakin aromalı siroplar, şirin soyuq köpük və çırpılmış qaymaq içkinin şəkər miqdarını sürətlə artırır.

“Kofe içkiləri, xüsusilə qarışdırılmış dondurulmuş və mövsümi içkilər adətən həddindən artıq şəkər ehtiva edir”, — deyə diyetoloq Kendra Heyr qeyd edib.

Mütəxəssislər şəkəri azaltmaq üçün kofe içkilərinə daha az sirop əlavə etməyi və ya şəkərsiz latte və kapuçinoda yalnız südün təbii şirinliyindən həzz almağı tövsiyə edirlər.
//qaynar.az

Bağırsaq sağlamlığı artıq rəsmi şəkildə əsas tendensiyalardan birinə çevrilib. Təkcə 2018-ci ilin yanvarından 2019-cu ilin oktyabrına qədər ABŞ və Kanadada bu mövzuda 830-dan çox material dərc olunub. Başlıqlar tez-tez bağırsaqla bağlı dəb dalğasını qabardır, lakin real elmi izah verən materiallar azdır.

Bu diqqət fonunda elə görünür ki, hər bir əlavələr istehsal edən şirkət prebiotik və ya probiotik təklif edir və onların sağlamlıq üçün son dərəcə vacib olduğunu iddia edir. Bəs prebiotik və probiotik nədir və hansının faydası daha çoxdur? 

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu suallara aydınlıq gətirmək üçün “EatingWell” mövcud elmi araşdırmaları təhlil edərək bu “bağırsaq qəhrəmanları”nın hansının daha effektiv olduğunu öyrənib.

Bağırsaq üçün hansı daha yaxşıdır: Probiotiklər, yoxsa prebiotiklər?

Həm prebiotiklər, həm də probiotiklər bağırsaq sağlamlığı üçün vacibdir, amma prebiotiklər daha uzunmüddətli fayda verə bilər. Lakin əvvəlcə onların arasındakı fərqi anlamaq vacibdir. Probiotiklər kifayət qədər qəbul edildikdə orqanizmə fayda verən canlı mikroorqanizmlərdir. Onlar adətən bakteriyalardır, lakin bəzi maya növləri də probiotik ola bilər.

Prebiotiklər isə əksinə, bağırsağınızdakı faydalı bakteriyaları qidalandıran xüsusi lif növləridir. Başqa sözlə, prebiotiklər faydalı mikroblarınız üçün “yanacaqdır”.

“Hər ikisi vacibdir, amma mən adətən prebiotiklərə üstünlük verirəm. Probiotiklərlə zəngin qidalar bizə faydalı bakteriyalar verir, lakin bu mikroblar keçicidir. Onlar bağırsaqdan keçir, amma orada uzun müddət məskunlaşmır”, deyə magistr dərəcəli dietoloq, qidalanma üzrə məsləhətçi Kara Xoxrayter bildirir.

Bundan başqa, onun sözlərinə görə, hansı ştamların orqanizminizə lazım olduğunu bilmədən probiotik qəbul etməyin bir mənası yoxdur. Prebiotiklə zəngin müxtəlif qidalar istehlak etdikdə siz təbii şəkildə davamlı və sağlam ekosistem formalaşdırırsınız və əlavə probiotiklərə ehtiyac azalır.

Prebiotiklərin qəbulunun faydası

Maraqlıdır ki, prebiotiklər və probiotiklər tez-tez birlikdə araşdırılır. Bu isə aradakı fərqi ayırd etməyi çətinləşdirir, çünki onlar bir-birini tamamlayaraq işləyə bilirlər. Araşdırmalar göstərir ki, prebiotiklərin bir sıra təsiredici üstünlükləri var. Onlar bağırsağa daxil olduqda qısazəncirli yağ turşularının istehsalını artırır. Bu maddələr bağırsaq divarını, immunitet sistemini dəstəkləyir və iltihabı azaldır, uzunmüddətli sağlamlıq təmin edir.

Prebiotiklər həmçinin nəcisin konsistensiyasını yaxşılaşdırır, bağırsaq fəaliyyətini tənzimləyir. Bundan əlavə, bəzi prebiotiklər – məsələn, yulafda olan beta-qlükan – xolesterinin səviyyəsini aşağı salmağa kömək edir.

“Prebiotiklər təməl rolunu oynayır, çünki onlar mövcud mikrobiotanızın vəziyyətini yaxşılaşdırır. Demək olar ki, hər kəs üçün prebiotiklərin qəbulunu tədricən artırmaq faydalıdır – xüsusilə normal maye qəbulu, stressin idarə edilməsi və müntəzəm hərəkətlə birlikdə”, deyə bağırsaq sağlamlığı üzrə mütəxəssis, dietoloq Cessi Vonq vurğulayır.

Prebiotiklərin faydasını görməyin ən yaxşı yolu geniş çeşiddə bitki mənşəli qidalar yeməkdir. Ən zəngin mənbələrə sarımsaq, pırasa, soğan, yerarmudu, qulançar və kəpəkli lopalar daxildir.

Probiotik qəbul etməyin mənası varmı?

Probiotiklər də faydalıdır: onlar qıcıqlanmış bağırsaq sindromunun simptomlarını yüngülləşdirə, səyahət zamanı və ya antibiotik qəbulundan sonra yaranan ishaldan qorumağa kömək edə bilər. Lakin onlar universal deyil. “Probiotiklərin faydası konkret ştama bağlıdır. Bir ştam köpü azaldır, digəri qəbizliyi yüngülləşdirir, bəziləri isə ümumiyyətlə işləmir və ya simptomları daha da gücləndirə bilər. Ona görə reklamla probiotik seçmək düzgün deyil”, deyə Vonq bildirir.

Probiotik əlavələri populyarlaşsa da, onları qidalardan da almaq olur – xüsusilə yoqurt və kefirdən. Bu qidalar faydalı bakteriyaları təbii formada təqdim edir, üstəlik kapsullarda olmayan əlavə qida maddələri də ehtiva edir.

Bağırsağı sağlam saxlamağın yolları

Bağırsağa qulluq uzunmüddətli sağlam həyat tərzinin açarıdır. Prebiotiklər və probiotiklər yaxşı başlanğıcdır, amma mütəxəssislərin tövsiyə etdiyi digər strategiyalar da var:

* Müxtəlif bitki mənşəli qidalar yeyin. Bitkilər liflə zəngindir – bağırsağın ən yaxşı dostu məhz odur. Gündə 25–38 qram lif qəbul etməyə çalışın (tərəvəz, meyvə, qoz-fındıq, toxum, tam taxıl və paxlalılardan). Lifə öyrəşməmisinizsə, onu tədricən artırın və daha çox su için.

* Yavaş yeyin. Necə yediyiniz, nə yediyiniz qədər vacibdir. Oturaraq, yaxşı çeynəyərək yemək həzmə kömək edir.

* Davamlı olun. Mikrobiotaya nizam lazımdır. Hər gün eyni saatlarda yemək həzmi sabit saxlayır. Gec yeməklərdən mümkün qədər qaçın.

* Bağırsaq–beyin əlaqəsini qoruyun. Stress, yuxu və fiziki aktivlik sinir sistemi ilə bağırsaq arasındakı əlaqəyə təsir edir. Sinir sistemini sakitləşdirmək bağırsağı da sakitləşdirir. Stressi azaltma texnikalarından istifadə edin, dərin nəfəs alın, yeməkdən sonra 10 dəqiqəlik gəzinti kimi yüngül aktivlik əlavə edin və 7–9 saat yuxuya diqqət edin.