“Azərbaycan ərazi bütövlüyünün pozulmasından əziyyət çəkən bir ölkə olaraq bütün ölkələrin ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir”.
Median.Az AZƏRTAC-a istinadən xəbər verir ki, bu sözləri Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev “Əl-Ərəbiyyə” kanalına müsahibəsində deyib.
Dövlətimizin başçısı qeyd edib ki, bizim bununla bağlı mövqeyimiz birmənalıdır.
“Güclü xarici müdaxilə olarsa, bəli, bu, razılaşmaları (Vaşinqtonda Azərbaycanla Ermənistan arasında əldə olunan – red.) poza bilər”.
Median.Az AZƏRTAC-a istinadən xəbər verir ki, bu fikri Prezident İlham Əliyev “Əl-Ərəbiyyə” kanalına müsahibəsində səsləndirib.
“Amma bu, Ermənistanın özü üçün çox zərərli olar, çünki Vaşinqtonda sənədlərin kim tərəfindən imzalanmasından asılı olmayaraq, onlar Ermənistanın adından Ermənistan lideri tərəfindən imzalanıb”, – deyən dövlətimizin başçısı vurğulayıb ki, əgər orada hər hansı dəyişiklik baş verərsə və imzalanmış sənəddən geri addım atılarsa, bu, Ermənistan ilə ABŞ arasındakı münasibətləri ciddi şəkildə pisləşdirər.
Ali Məhkəmədə səhlənkarlıqda və rüşvətalmada tərqsirlədirilən Füzuli Rayon Mərkəzi Xəstəxanasının həkim-ümumi cərrahı Azad Hüseynzadənin kassasiya şikayəti üzrə məhkəmə iclası başa çatıb.
Median.Az Pravda.az-a istinadla xəbər verir ki, hakim İlkin Rəcəbovun sədrliyi ilə keçirilən prosesdə qərar elan olunub.
Qərara əsasən, kassasiya şikayəti qismən təmin edilib, Şirvan Apellyasiya Məhkəməsinin qərarı kassasiya şikayətinə münasibətdə cəzaya aid hissədə dəyişdirilib və ona şərti cəza verilib. Azad Hüseynzadə azad olunub.
Xatırladaq ki, Lənkəran Ağır Cinayətlər Məhkəməsinin hökmü ilə Azad Hüseynzadəyə 3 il 6 ay müddətə azadlıqdan məhrumetmə cəzası təyin olunmuşdu. Şirvan Apellyasiya Məhkəməsinin qərarına əsasən, apellyasiya şikayətləri təmin olunmamışdı. Dövlət ittihamçısı tərəfindən verilmiş apellyasiya protesti qismən təmin edilmişdi. Lənkəran Ağır Cinayətlər Məhkəməsinin 27 yanvar 2023-cü il tarixli hökmü təqsirləndirilən şəxsin Cinayət Məcəlləsinin (CM) 311.3.2-ci (rüşvətalma) maddəsi ilə təqsirli bilinməsinə aid hissədə dəyişdirilmişdi.
Belə ki, Azad Hüseynzadənin əməli CM-in 311.3.2-ci maddəsindən CM-in 178.2.2 (dələduzluq) və 178.2.3-cü maddələrinə tövsif edilmiş və o, CM-in 178.2.2 və 178.2.3-cü maddələri ilə nəzərdə tutulmuş cinayətləri törətməkdə təqsirli bilinmişdi. Təqsirləndirilən şəxs cinayət nəticəsində vurulmuş ziyanı tamamilə ödədiyinə və vurulmuş ziyanın 25 faizi miqdarında dövlət büdcəsinə ödəniş etdiyinə görə CM-in 73-1.2-ci maddəsinə əsasən, cinayət məsuliyyətindən azad edilmiş və onun barəsində olan cinayət təqibinə xitam verilmişdi. Azad Hüseynzadənin barəsində seçilmiş həbs qətimkan tədbiri ləğv edilmiş və o, saxlanıldığı Ədliyyə Nazirliyi Penitensiar Xidmətin Bakı İstintaq Təcridxanasında həbsdən dərhal azad olunmuşdu. Ali Məhkəmə isə kassasiya protestinə əsasən, ləğv edilməsi və cinayət işinin həmin hissədə apellyasiya instansiyası məhkəməsində yeni məhkəmə baxışına təyin edilməsini qərara almışdı. Şirvan Apellyasiya Məhkəməsinin qərarına əsasən, Azad Hüseynzadə 3 il 1 ay 20 gün müddətə azadlıqdan məhrum edilmişdi.
Qeyd edək ki, rəsmi məlumata əsasən, Füzuli rayonu, Araz Dilağarda kənd sakini Gülnar Ağakişiyeva və Beyləqan rayonu, Dünyamalılar kənd sakini İncibəyim Məmmədquliyevanın Füzuli Rayon Mərkəzi Xəstəxanasının həkim-ümumi cərrah vəzifəsində işləyən Azad Hüseynzadənin ayrı-ayrı vaxtlarda cərrahi əməliyyat zamanı etdiyi səhv nəticəsində Gülnar Ağakişiyevanın səhhətində fəsadların yaranması, İncibəyim Məmmədquliyevanın isə ölməsi ilə bağlı Füzuli Rayon Prokurorluğunda cinayət işi başlanılıb. Azad Hüseynzadə CM-in 314.2 (səhlənkarlıq – eyni əməllər ehtiyatsızlıqdan zərərçəkmiş şəxsin ölümünə və ya digər ağır nəticələrə səbəb olduqda) və 311.3.2-ci (rüşvətalma – təkrar törədildikdə) maddələri ilə təqsirləndirilən şəxs qismində cəlb edilməklə ona ittiham elan olunmuş və barəsində başqa yerə getməmək haqqında iltizam qətimkan tədbiri seçilmişdi.
Парафированный в Вашингтоне 8 августа документ был основан на азербайджанской версии видения урегулирования межгосударственных отношений между Арменией и Азербайджаном.
Как сообщает АЗЕРТАДЖ, об этом сказал Президент Ильхам Алиев в интервью каналу Al Arabiya.
Отметив, что переговоры длились несколько лет и завершились в Вашингтоне при активной поддержке президента Трампа и его команды, глава государства подчеркнул: “Считаю, что это действительно конец конфликта, конец войны”.
“Avqustun 8-də Vaşinqtonda paraflanmış sənəd Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin dövlətlərarası çərçivədə necə qurulmalı olduğu barədə Azərbaycanın baxışına əsaslanır”.
Median.Az AZƏRTAC-a istinadən xəbər verir ki, bu sözləri Prezident İlham Əliyev “Əl-Ərəbiyyə” kanalına müsahibəsində söyləyib.
Sülh sazişinin layihəsi üzrə danışıqların bir neçə il davam etdiyini, nəhayət Vaşinqtonda Prezident Trampın və onun komandasının böyük dəstəyi ilə başa çatdığını söyləyən dövlətimizin başçısı vurğulayıb:
“Mən hesab edirəm ki, bu, münaqişənin, müharibənin sonudur”.
Землетрясение магнитудой 6.2 зарегистрировано в среду днем в Тихом океане возле Северных Курил в Сахалинской области России.
Об этом сообщает Камчатский филиал Единой геофизической службы Российской академии наук.
По инструментальным данным геофизиков, в городе Северо-Курильск (остров Парамушир) это землетрясение могло ощущаться до 7 баллов, в Петропавловске-Камчатском – до 3 баллов.
Эпицентр землетрясения находился в 113 км восточнее Северо-Курильска, очаг залегал на глубине 41 км под морским дном.
Rusiyanın Saxalin vilayətində, Şimali Kuril adaları yaxınlığında 6.2 bal gücündə zəlzələ qeydə alınıb.
Median.Az xəbər verir ki, bu barədə Rusiya Elmlər Akademiyasının Geofizika Xidmətinin Kamçatka bölməsi məlumat yayıb.
Qeyd olunur ki, zəlzələnin episentri Petropavlovsk-Kamçatskdan 276 kilometr məsafədə yerləşib. Zəlzələnin ocağı dənizin dibində, 41 kilometr dərinlikdə olub.
İnsan itkisi və dağıntılar barədə məlumat yoxdur.
Xatırladaq ki, gecə saatlarında Xəzər dənizi sahillərində də güclü zəlzələ olmuşdu.
Президент Азербайджанской Республики Ильхам Алиев дал интервью телеканалу Al Arabiya Саудовской Аравии.
Как сообщает АЗЕРТАДЖ, интервью главы нашего государства было показано на том же канале 26 августа.
Представляем интервью.
Корреспондент: Уважаемые зрители канала Al Arabiya, приветствуем вас из столицы Азербайджанской Республики, прекрасного города Баку. Сегодня я буду брать эксклюзивное интервью у Президента Азербайджана Ильхама Алиева. Эта встреча приходится на период после подписания соглашения между Арменией и Азербайджаном при поддержке президента США Дональда Трампа. Сегодня мы переживаем эти исторические дни и будем обсуждать этот конкретный вопрос. В то же время мы поговорим о роли Азербайджана между Востоком и Западом. Также обсудим с Президентом Ильхамом Алиевым роль Азербайджана на Южном Кавказе.
Господин Президент, добро пожаловать на канал Al Arabiya.
Президент Ильхам Алиев: Очень рад вас видеть. Добро пожаловать в Азербайджан.
Корреспондент: Спасибо, господин Президент, с Вашего позволения я сейчас хотела бы обратиться к тому историческому соглашению, которое было подписано между Арменией и Азербайджаном при посреднических усилиях Дональда Трампа. Хотелось бы узнать Ваши общие впечатления об этом соглашении. Что нам ожидать дальше?
Президент Ильхам Алиев: Думаю, что произошедшее в Вашингтоне 8 августа фактически является концом противостояния и выходом из тупиковой ситуации. Мы долгое время воевали с Арменией. Именно Армения оккупировала азербайджанские территории с начала 1990-х годов. А в то время Азербайджан был очень слаб. У нас не было армии, тогда как у Армении были сторонники за рубежом, которые оказывали ей поддержку в оккупации азербайджанских территорий.
Таким образом, почти 20% наших территорий были оккупированы Арменией, и у нас был один миллион беженцев и вынужденных переселенцев. В то время это был один из самых высоких показателей на душу населения при том, что население Азербайджана составляло восемь миллионов человек. То есть один миллион человек остались без крова.
Первая Карабахская война закончилась в 1994 году перемирием, и мы включились в череду бесконечных и, как мы увидели, бесполезных переговоров, которые длились до 2020 года, когда началась вторая Карабахская война и мы освободили свои международно признанные территории.
Почти пять лет назад, в ходе 44-дневной Отечественной войны Азербайджан восстановил справедливость, международное право и собственное достоинство, вернув свои земли. После этого в процессе возник определенный вакуум, поскольку тогда посредники не знали, что им делать дальше. И вновь именно Азербайджан предложил запустить мирный процесс с Арменией. Повторюсь, именно мы инициировали формат переговоров. Мы же представили и проект мирного соглашения. По сути, парафированный в Вашингтоне 8 августа документ основан на азербайджанской версии видения урегулирования межгосударственных отношений между Арменией и Азербайджаном.
Как я уже сказал, переговоры длились несколько лет и завершились в Вашингтоне при активной поддержке Президента Трампа и его команды. Считаю, что это действительно конец конфликта, конец войны. Формально мирное соглашение не было подписано по одной конкретной причине: в конституции Армении по-прежнему есть положение, которое ставит под сомнение территориальную целостность Азербайджана.
Насколько мы понимаем, они внесут поправку. И как только эта конституционная поправка будет внесена, как только территориальные претензии к Азербайджану будут изъяты, будет подписано официальное мирное соглашение.
Но сам факт парафирования этого документа Азербайджаном и Арменией в Белом доме в присутствии президента Трампа уже означает конец войны, длившейся с перерывами более 30 лет. Это открывает совершенно новые возможности для региона Южного Кавказа и для более широкого региона Центральной Азии и Ближнего Востока.
Корреспондент: Господин Президент, Вы отметили поправку, которая должна быть внесена в конституцию Армении. Если в Армении произойдут какие-либо внутриполитические изменения, могут ли они навредить данному процессу сейчас, когда мы говорим о мире?
Президент Ильхам Алиев: Трудно сказать, и я могу лишь догадываться и надеяться, что ничто не помешает этому процессу. Но, повторюсь, у меня нет абсолютной гарантии, так как я не очень хорошо знаком с внутренней политикой Армении. Мы знаем, что следующим летом там пройдут парламентские выборы. И мы знаем, что они работают над проектом новой конституции. Но если будет сильное внешнее вмешательство, то да, мы можем подумать, что это может нарушить ранее согласованные вопросы. Но это очень навредило бы самой Армении. Потому что, независимо от того, кто подписал документы в Вашингтоне, они были подписаны от имени Армении лидером Армении. Если там что-то произойдет, что-то изменится и они отступят от подписанного, это серьезно ухудшит отношения между Арменией и Соединенными Штатами. Не только Соединенные Штаты, но и все международное сообщество поддерживало этот процесс, включая Европейский союз, Турцию, наших друзей в арабских странах. Одним словом, все международное сообщество.
Поэтому мы настроены позитивно в этом отношении. Нарушение этого соглашения означало бы идти против всего мира. А что они от этого выиграют? То, что было подписано в Вашингтоне, для Армении является гарантией мира и стабильного развития.
Я немного рассказал о первой Карабахской войне, но, знаете, чтобы объяснить то, что с нами произошло, вероятно, потребуются дни и месяцы. Была этническая чистка, был Ходжалинский геноцид, были убиты невинные люди. У нас по-прежнему числятся пропавшими без вести более 3 тыс. человек, и здесь, в Азербайджане, царили сильные эмоциональные переживания. Даже когда война закончилась нашей победой в 2020 году, в Азербайджане все еще были люди, которые требовали мести. Но в своем обращении к народу я сказал, что мы уже отомстили на поле боя. Мы не будем поступать с ними так, как они поступили с нами, потому что совершенное ими было военным преступлением.
Иными словами, если какое-либо будущее правительство Армении, независимо от того, когда оно придет к власти, поставит под сомнение то, что было подписано в Вашингтоне, то Армения столкнется с серьезными последствиями, поскольку баланс сил в регионе абсолютно в нашу пользу во всех отношениях. Думаю, это очевидно для всех, и, если Армения вновь поставит под сомнение нашу территориальную целостность, мы ответим адекватно.
Важность подписанного в Вашингтоне документа заключается в том, что обе стороны признают территориальную целостность друг друга и будут планировать свое будущее взаимодействие на основе этого фундаментального принципа международного права. Поэтому, если Армения перестанет признавать нашу территориальную целостность, мы поступим так же с их территориальной целостностью. И кто выиграет, а кто проиграет в этом случае? Думаю, это риторический вопрос. Считаю, что любое будущее правительство Армении проявит достаточно мудрости и использует разумный подход, чтобы не усомниться в наших договоренностях, достигнутых в Вашингтоне. И снова: это – соглашение между двумя государствами. Это не соглашение между мной и Пашиняном.
Корреспондент: Господин Президент, это соглашение должно остаться неизменным в будущем. В Карабахе произошло много трагедий. Вы начали там восстановительные работы. В этом регионе были как азербайджанские, так и армянские вынужденные переселенцы. И все же, можно ли говорить о конце Минской группы?
Президент Ильхам Алиев: Да, роспуск Минской группы был одним из условий, выдвинутых Азербайджаном на самых первых этапах переговоров, и наша логика основывалась на том, что Минская группа была создана ОБСЕ в 1992 году для урегулирования карабахского конфликта. Поэтому, когда Армения официально признает Карабах частью Азербайджана, и когда они говорят, что конфликт исчерпан, это означает, что юридическое существование Минской группы является абсурдным. А если они настаивают на ее сохранении, это означает, что у них все еще есть территориальные претензии на Карабах. Именно эта логика легла в основу нашей позиции, и нам потребовалось много времени и усилий, чтобы убедить Армению согласиться с тем, что обе стороны должны написать письмо в ОБСЕ о роспуске Минской группы, что и произошло в присутствии президента Трампа. Итак, процесс начался, и это станет юридической смертью Минской группы, поскольку она уже почти пять лет не функционирует.
Что касается внутренне перемещенных лиц во время первой Карабахской войны, то таковых у Армении не было, потому что Азербайджан не оккупировал территорию Армении. Они оккупировали нашу территорию. Вот почему у нас было так много беженцев и вынужденных переселенцев, которые жили в тяжелых условиях в эти годы.
Мы инициировали программу переселения еще во время оккупации, потому что абсолютное большинство из них жили в палаточных лагерях более десяти лет. Поэтому, как только я стал Президентом, мы начали ликвидировать эти лагеря. Целиком и полностью этот процесс был завершен в 2007 году. Но все еще тысячи, десятки тысяч людей жили в очень плохих условиях. Так что сейчас начался процесс возвращения, основанный на программе под названием “Великое возвращение”. На сегодняшний день мы уже расселили на освобожденных территориях более 50 тыс. человек. И этот процесс продолжается.
Но было два основных препятствия. Первым из них были мины. Армяне во время оккупации заложили более миллиона мин. С момента окончания второй Карабахской войны в ноябре 2020 года вплоть до сегодняшнего дня с нашей стороны жертвами мин стали почти 400 человек, включая более 70 убитых. Остальные получили тяжелые увечья. Эти мины не позволяют нам проводить широкий, крупномасштабный процесс восстановления, поскольку в первую очередь нам необходимо обеспечить безопасность.
Вторым препятствием была полностью разрушенная инфраструктура в Карабахе. Наши города и деревни были стерты с лица земли, канализационная система, водоснабжение, электричество, железные дороги, автомагистрали – все было полностью разрушено. Поэтому в первые годы восстановления мы потратили большую часть денег на строительство инфраструктуры и, параллельно, на строительство сел и городов. Сейчас мы находимся почти на завершающей стадии развития инфраструктуры. Я думаю, что полностью инфраструктурные проекты будут готовы, возможно, через два-три года. Сейчас мы тратим больше денег на жилищное строительство. Теперь это видно – здания как будто появляются из ниоткуда. Наш план – обеспечить достойные жилищные условия и рабочие места для всех бывших вынужденных переселенцев, и этот процесс уже начался. Как я уже сказал, более 50 тыс. человек уже живут на своих исконных землях.
Корреспондент: Господин Президент, одним из главных следствий, вытекающих из этого соглашения, стало воплощение мечты Азербайджана – реализация Зангезурского коридора, или, как мы его называем, “Маршрута Трампа”. Хотела бы спросить: как возникла сама идея “Маршрута Трампа”? Какие этапы этот маршрут обещает Азербайджану? Это, естественно, будет осуществлено при Вашей поддержке. Сыграет ли это маршрут важную стратегическую роль в отношениях между Азербайджаном и Европой?
Президент Ильхам Алиев: Чтобы ответить на этот вопрос, я должен немного углубиться в историю и объяснить зрителям, как так получилось, что Азербайджан был разделен на две части. Это произошло в первые месяцы советизации Азербайджана. После распада Российской империи в 1917 году была образована Азербайджанская Демократическая Республика. Это была первая демократическая республика в мусульманском мире, основанная в мае 1918 года. Она просуществовала до апреля 1920 года, когда российская армия вторглась в Азербайджан и оккупировала страну. Большевики, совершившие революцию 1917 года, обманули народ. Их лозунгами были: “фабрики и заводы – рабочим, земля – крестьянам, свобода – народам”. Мы создали свое собственное государство. Но большевики отняли его у нас.
В апреле 1920 года российская армия вторглась в Азербайджан и оккупировала его. В ноябре того же года, спустя всего несколько месяцев после этого, правительство советской России решило отнять у Азербайджана Зангезур, который мы называем Западным Зангезуром, и передать его Армении. Вот как Азербайджан был разделен надвое – на основную часть и Нахчыван, а между ними находился Западный Зангезур. В советское время это не было проблемой, потому что не было ни границ, ни войн. Люди могли свободно добираться на автомобилях или по железной дороге из основной части страны в Нахчыван.
Но после того, как Армения начала агрессию против Азербайджана, они перерезали эту линию сообщения. Они перекрыли коридор. И сегодня, чтобы добраться до Нахчывана, нам приходится либо лететь туда самолетом, либо ехать на автобусах или автомобилях через территорию Ирана, или даже проделывать еще более длинный путь, проезжая через территорию Грузии и Турции, а затем въезжать в Нахчыван. Это создает массу неудобств и проблем.
После второй Карабахской войны, которая закончилась нашей победой, мы могли бы взять эту часть силой. В то время армянская армия была полностью деморализована. В армянской армии было 12 тысяч дезертиров, бежавших с войны, в то время как в азербайджанской армии не было ни одного дезертира. Азербайджанская армия была мотивированной, как и все население, и перед нами никого не было. Мы просто остановились 10 ноября 2020 года на нашей границе.
Мы не захватили эту часть территории силой, но сказали Армении, что она не может препятствовать нашей связи с Нахчываном. В течение почти пяти лет мы вели с ними переговоры об этих маршрутах связи. Тем временем Азербайджан начал строительство железной дороги к армянской границе, чтобы соединить эту дорогу с Нахчываном. Также было начато строительство автомагистралей. Проекты по строительству автомагистралей, вероятно, будут готовы в следующем году, как и железная дорога.
Но в течение этого почти пятилетнего переговорного процесса Армения не демонстрировала конструктивного подхода к нашим требованиям или законным просьбам. Поэтому, когда президент Трамп и его команда подключились к этому процессу и захотели содействовать его продвижению, мы передали им следующее: “Для функционирования Зангезурского коридора и безопасности граждан Азербайджана, которые смогли бы безопасно проделать этот маршрут длиной более 40 километров, должны быть обеспечены надежные гарантии безопасности, международные гарантии безопасности. Одних гарантий безопасности со стороны Армении будет недостаточно”.
Администрация Трампа отнеслась к нашей оправданной озабоченности с должным вниманием. Таким образом появился TRIPP, или “Маршрут Трампа для международного мира и процветания”. Теперь, когда президент Трамп дал свое имя Зангезурскому коридору, я уверен, что он будет реализован в ближайшее время. Что касается строительства физической инфраструктуры, я имею в виду железную дорогу, это не должно занять много времени, потому что протяженность маршрута составляет всего 42 километра. Если бы мы это строили, мы бы сделали это за год, поскольку у нас больше опыта в строительстве железных дорог. Армении же, возможно, потребуется еще несколько лет.
Корреспондент: С привлечением американских инвесторов?
Президент Ильхам Алиев: Это еще не решено, но да, это возможно сделать с привлечением американских инвесторов. На самом деле, для нас это не имеет значения. Для нас важно, чтобы железная дорога была построена, и чтобы были международные гарантии безопасности. Иными словами, азербайджанцы, совершающие поездки из Нахчывана в основную часть страны или в обратную сторону, не должны испытывать дискомфорт. Они не должны переживать за свою безопасность, учитывая длительное противостояние и враждебность.
Итак, я думаю, что сейчас этот проект очень близок к реализации, и теперь Армении предстоит выполнить свою часть работы. Что касается нас, то, повторяю, вся инфраструктура для соединения двух частей Азербайджана на нашей территории в настоящее время создается. Но речь идет не только о соединении между собой частей Азербайджана. Речь идет о строительстве нового транспортного маршрута.
Сегодня Средний коридор, а точнее, одна из его ветвей начинается в Азии и проходит через Каспийское море, через Азербайджан в Грузию и далее – в Турцию и Европу, а также в грузинские морские порты. Это единственный способ соединить Азию с Европой через Азербайджан. Таким образом, Зангезурский коридор, или TRIPP, станет альтернативой.
Второй коридор будет проходить через территорию Армении. И это выгодно Армении. Я пытался донести до моего армянского коллеги эту мысль – что, в конечном итоге, они станут транзитной страной. Каждая страна при должном потенциале стремится стать транзитной страной. Мы, например, тоже хотим стать транзитной страной. Мы хотим, чтобы коридоры пересекали Азербайджан с востока на запад, с севера на юг.
Армения из-за осуществленной ею оккупации была лишена возможности транзита через свою страну. Таким образом, благодаря Зангезурскому коридору Армения будет получать транзитные сборы от перевозок. Учитывая, что объемы грузов из Азии в Европу через Азербайджан растут из года в год, я уверен, что Зангезурский коридор станет важным транспортным звеном, соединяющим континенты.
Корреспондент: Господин Президент, Вы упомянули о важности Зангезура. После подписания соглашения появились две стороны – Россия и Иран. Начну с Ирана. Насколько я знаю, президент Ирана посещал Азербайджан. Он даже имеет азербайджанские корни. Он говорил здесь на азербайджанском языке. Каким Вы видите состояние отношений между Азербайджаном и Ираном после нынешних геополитических изменений?
Президент Ильхам Алиев: Да, вы правы. Президент Ирана посещал Азербайджан. На самом деле он дважды посещал Азербайджан. Первый раз – с официальным визитом. Во второй раз он присутствовал на саммите Организации экономического сотрудничества, который проходил в освобожденном Карабахе, в городе Ханкенди. И у нас с ним сложились очень хорошие рабочие отношения.
Да, вы абсолютно правы. Он азербайджанец. В наших жилах течет одна и та же кровь, мы говорим на одном и том же языке, мы обходимся без переводчиков. Он даже продемонстрировал свои знания азербайджанской поэзии здесь, во время одного из публичных мероприятий. И ему не нужны никакие заметки. Он очень талантливый человек.
Корреспондент: Это интересно.
Президент Ильхам Алиев: Так что это действительно хорошая возможность. И я считаю, что наши личные отношения и отношения между нашими администрациями очень конструктивные и очень дружественные. Что касается официальной позиции Ирана в отношении новых событий, мы считаем ее очень разумной и очень позитивной. Говоря “официальная позиция”, я имею в виду позицию президента и министра иностранных дел. Это официальная позиция.
Корреспондент: А позиции других?…
Президент Ильхам Алиев: Ну, мы основываем нашу политику на позиции политиков, избранных народом Ирана и уполномоченных исполнять свои обязанности. И это – президент. Раздавались голоса некоторых бывших чиновников, которых теперь называют советниками. Я не знаю, какие советы они дают. Непосредственно эта реакция была очень…
Корреспондент: Вы имеете в виду советников верховного лидера и других?
Президент Ильхам Алиев: Да, да. Поэтому эта позиция для нас совершенно не важна. Она не имеет для нас никакого значения, поскольку наши межгосударственные отношения – это отношения между правительствами, между президентами, между министрами иностранных дел. Поэтому мы полностью игнорируем эти ложные нарративы, которые распространяют так называемые советники. Для нас все ясно. Позиция президента абсолютно разумна и основана на том, что Зангезурский коридор не представляет никакой угрозы Ирану.
В некоторых СМИ и на некоторых интернет-сайтах ходило много слухов о якобы готовящейся оккупации Зангезура со стороны Азербайджана. О том, что Азербайджан якобы планирует перекрыть ирано-армянскую границу. Это была абсолютная ложь. У нас не было такого намерения. Опять же, если бы мы хотели это сделать, то сделали бы в ноябре 2020 года. И это было бы очень легко. Даже на протяжении последних пяти лет сделать это было несложно. Ведь протяженность маршрута всего-то 40 километров! С военной точки зрения это не заняло бы много времени. Просто идете с обеих сторон – со стороны Нахчывана и основной части Азербайджана – и берете его.
Корреспондент: У Азербайджана есть такая мощь…
Президент Ильхам Алиев: Да, конечно. И все это знают. И даже те, кто дает плохие советы, знают, что мы обладаем такой силой. Мы этого не сделали, потому что мы не агрессоры. Мы не страна, которая оккупирует. Мы народ и страна, которые освобождают, что мы и сделали. И наша война была справедливой, освободительной, войной на нашей земле, войной за восстановление справедливости. Поэтому с этой точки зрения, я думаю, все эти слухи о том, что мы планировали перекрыть армяно-иранскую границу, абсолютно беспочвенны. Все это знают. Кстати, за эти пять лет, когда Армения блокировала открытие Зангезурского коридора, мы договорились с иранским правительством, опять же, на межправительственном уровне, о строительстве объездной дороги по иранской территории, и она была названа Аразским коридором, по названию реки Араз.
Так что Азербайджан уже вкладывает много денег в строительство моста через реку Араз, чтобы обойти Армению. На карте видно, что это несложно: с армяно-азербайджанской границы повернуть налево, построить мост через реку, проехать 40 километров по территории Ирана и снова въехать в Нахчыван. Так что этот проект уже находится в стадии реализации. Когда откроется коридор через Армению, у нас будет два пути, у нас появится больше возможностей для доставки грузов: один путь будет проходить через Иран, а другой – через Армению. Мы также обсудили с нашими иранскими коллегами из правительства возможную необходимость построить железную дорогу на иранской стороне реки. Если это произойдет, если Иран это сделает, то часть грузов будет проходить через Иран. И что еще более важно, чего некоторые советники, которые дают плохие советы, не понимают, это…
Корреспондент: Опять эти советники…
Президент Ильхам Алиев: …это то, что маршрут этот будет связывать не только части Азербайджана, протянется не только с востока на запад, но и с севера на юг. Сегодня коридор Север – Юг…
Корреспондент: Я собиралась спросить об этом. Могу задать вопрос?
Президент Ильхам Алиев: Да.
Корреспондент: Повлияет ли Зангезурский коридор на существующий в Иране Северный коридор?
Президент Ильхам Алиев: Нет, это только поможет. Потому что, во-первых, коридор Север – Юг изначально был запланирован и спроектирован идущим с севера: Северная Европа, Россия, Азербайджан, Иран, Персидский залив – по прямой линии, если посмотреть на карту, и он проходит по территории Азербайджана, частично прямо по берегу Каспийского моря.
Корреспондент: Эти маршруты соединяются в одной точке.
Президент Ильхам Алиев: Сейчас – да. Так что это настоящий коридор Север – Юг, который полностью построен на территории Азербайджана. У нас есть полное железнодорожное и автомобильное сообщение между российской и иранской границами. Недостающая часть находится на территории Ирана. Им нужно построить около 150 или более километров. Но это займет время, возможно, несколько лет. Что может произойти с сообщением между Севером и Югом? Оно может пройти через Зангезур. Опять же, если представить карту, маршрут может протянуться из Северной Европы в Россию, в Азербайджан, а затем из Азербайджана в Зангезур, затем в Нахчыван, а из Нахчывана есть железнодорожное сообщение с Ираном, которое пролегает к Персидскому заливу. Так что на самом деле Зангезурский коридор будет не только транспортным коридором Восток – Запад, но и транспортным коридором Север – Юг. И вместо одного маршрута Север – Юг из России в Иран через Азербайджан у нас будет еще один – из России в Азербайджан, Армению, Нахчыван и далее – в Иран. Так что, думаю, это будет выигрышная ситуация для всего региона, и здесь не будет проигравших. Возвращаясь к вашему вопросу, я знаю, что и иранское правительство понимает это. Поэтому Азербайджан сделает все, чтобы укрепить региональное сотрудничество между всеми странами региона.
Корреспондент: С другой стороны, есть и Россия. После того, как был сбит азербайджанский самолет, отношения с этой страной не такие как прежде. Будут ли в связи с этим пересмотрены дипломатические отношения с Москвой?
Президент Ильхам Алиев: Поражение российскими силами азербайджанского гражданского самолета и реакция российских официальных лиц на инцидент вызывают в Азербайджане огромное разочарование и недовольство. Во-первых, этого не должно было произойти, так как в случае атак беспилотников на российские аэропорты они объявляют особый режим. По-русски этот режим называется “Ковер”, и в случае его объявления все самолеты получают сигнал об атаке беспилотников и разворачиваются. За две недели до катастрофы то же самое произошло с нашим воздушным судном, которое летело в тот же российский город. Пилоты получили сигнал и развернулись обратно. На этот раз они не подали такой сигнал. Они подали сигнал уже после того, как самолет был подбит. Значит, они сделали это, чтобы просто ввести в заблуждение тех, кто будет проводить расследование. Они ударили по самолету дважды. Только профессионализм и мужество пилотов позволили самолету совершить посадку, и, к счастью, он приземлился в Казахстане, а не в России. Он приземлился в Казахстане, там произошло крушение. Некоторые выжили, и есть их свидетельства. Два человека, находившиеся в самолете, получили ранения от осколков, пробивших фюзеляж. Есть обломки самолета. Я немедленно отправил туда команду. Это недалеко. Всего 40 минут лета отсюда. Наша команда сразу же прибыла на место катастрофы и сняла все на камеру. Вы можете найти запись в интернете. Весь фюзеляж был изрешечен осколками. Он был поврежден российской системой противовоздушной обороны. Прежде всего, вообще не стоило сбивать самолет. Однако это была трагическая ошибка.
Могу привести вам еще один пример. В ходе второй Карабахской войны, в последний день войны, 9 ноября, Азербайджан случайно сбил российский вертолет, приблизившийся к границе Азербайджана, где ему изначально не следовало быть. Потому что за 30 лет российские вертолеты ни разу не приближались к границе Азербайджана с территории Армении. Он летел со стороны Армении. Тем, кто его сбил, было очевидно, что армянский вертолет собирается проникнуть на нашу территорию, и они его сбили. Немедленно, в тот же день, я позвонил президенту России и принес извинения.
Мы немедленно выплатили компенсацию семьям погибших пилотов и Министерству обороны. Мы начали расследование, и те, кто допустил эту трагическую ошибку, были привлечены к ответственности. Ничего подобного со стороны России мы не увидели. То трагическое событие 9 ноября и наше поведение тогда дают нам основание ожидать такого же отношения и к Азербайджану, ведь две страны называют себя друзьями. Но это стало большой неожиданностью. И они до сих пор не говорят, что случилось. Так что это, конечно, очень серьезная ситуация в наших двусторонних отношениях. Но не мы хотели ухудшения этих отношений. Да, наши люди были разочарованы, рассержены, расстроены. Мы ждали, что рано или поздно расследование закончится. Но затем начались эти необоснованные нападения на азербайджанцев в России. Два человека были подвергнуты пыткам и убиты. А в поступившей затем официальной информации говорилось, что они умерли от сердечного приступа.
Даже если они, как говорят, совершили преступление 20 лет назад, это же люди. С ними нельзя так обращаться. Что это за отношение? Среди них были граждане Азербайджана и граждане России азербайджанского происхождения. Это был беспрецедентный акт против нашего народа. Мы не несем ответственности за ухудшение отношений. Мы отвечаем конструктивно и законно, но никогда не потерпим никаких признаков или проявлений агрессии или неуважения к нам.
Корреспондент: У меня короткий вопрос. После всего этого, я имею в виду позицию России, не опасаетесь ли Вы шагов со стороны России в регионе, могущих остановить то, что пытается сделать Азербайджан? Я имею в виду, в географическом плане, по коридору и т.д.
Президент Ильхам Алиев: У них есть военная база в Армении с несколькими тысячами военнослужащих. В то же время границы Армении с Ираном и Турцией охраняются российскими пограничниками. На территории Азербайджана нет ни одного российского солдата. Я не знаю, что может произойти в Армении. Но мне не хочется думать о таком негативном исходе.
Корреспондент: Позвольте мне перейти к вопросу о Ближнем Востоке, поскольку я приехала оттуда. Вы также играли посредническую роль между Ближним Востоком и Израилем. Вы оказали поддержку в снабжении Сирии газом. У меня такой вопрос: приведут ли события, происходящие между Израилем и Сирией, и предпринимаемые шаги к снижению напряженности между этими двумя странами?
Президент Ильхам Алиев: Думаю, что шансы на нормализацию отношений между Израилем и Сирией есть. Сначала я хотел бы вернуться к вашим замечаниям по поводу поставок природного газа в Сирию. В течение более десяти лет мы не поддерживали каких-либо отношений с правительством президента Башара Асада. Их отношение к Азербайджану в нашем конфликте с Арменией было очень несправедливым, поскольку они приняли сторону Армении, что для нас было очень странно. Потому что в годы оккупации мы пользовались очень мощной поддержкой со стороны мусульманских стран, в том числе Организации исламского сотрудничества. Азербайджан – страна, которая высоко ценит принципы исламской солидарности. Поэтому для нас было неприемлемо, что Сирия встала на сторону Армении против Азербайджана, на сторону страны, которая разрушила мечети, превратив их в хлев для свиней и коров. Обе стороны, команда президента Асада и наша команда, разорвали все контакты более чем на десятилетие.
Поэтому, когда к власти в Сирии пришло новое правительство, мы с большим энтузиазмом отнеслись к этому и, безусловно, поддержали. В апреле этого года я встретился с Ахмедом аш-Шараа в Турции и пригласил его посетить Азербайджан, и он приехал с официальным визитом. Мы начали оказывать гуманитарную помощь Сирии. Я отправил в Сирию большую группу во главе с заместителем премьер-министра, чтобы выяснить, как мы можем помочь, что мы можем сделать. Мы хотим только мира для этой страны, для этих людей, которые страдали так много лет, мы хотим, чтобы они жили в мире и развивали свою страну.
Так все и началось. Затем мы обратили внимание на проблему нехватки электроэнергии и начали думать, как мы можем помочь. Было заключено трехстороннее, даже четырехстороннее соглашение между Азербайджаном, Сирией, Турцией и Катаром, чтобы помочь Сирии с природным газом для его преобразования в электроэнергию. Церемония, посвященная началу этого процесса, состоялась 2 августа. Азербайджанский газ через Турцию поступает в Сирию, и правительство Катара проявило щедрость, предоставив на это средства. На данный момент согласованы поставки в Сирию 1.2 млрд кубометров природного газа. Но их потребности выше. Поэтому в будущем мы можем увеличить объемы поставок, чтобы уменьшить их недостачу.
Тем временем при нашем посредничестве прошли переговоры между официальными лицами Израиля и Сирии. Мы хотим мира вокруг нас. Наша страна и народ пострадали от агрессии и войны. И мы понимаем, что значит быть беженцем, что значит быть бездомным, не иметь газа, электричества, воды или пропитания. Поэтому мы на протяжении многих лет являемся страной-донором. Мы предоставляем финансовую и гуманитарную помощь почти 100 странам, более 80 странам. Наша цель заключалась лишь в том, чтобы помочь нормализовать ситуацию и создать предсказуемые условия между Израилем и Сирией. И если мы хоть немного смогли помочь, то и это уже приятно. Мы видим наличие потенциала для нормализации отношений. Это привнесет дополнительные элементы в процесс установления мира и предсказуемости на Ближнем Востоке.
Корреспондент: И Израиль согласился на эту нормализацию с уважением целостности Сирии?
Президент Ильхам Алиев: Да, безусловно. Азербайджан, как страна, пострадавшая от нарушения своей территориальной целостности, поддерживает территориальную целостность всех стран, и наша позиция в этом вопросе однозначна. И снова, возвращаясь к тому, что обсуждалось касательно азербайджано-российских отношений, мы с первых дней российского вторжения в Украину поддерживали территориальную целостность Украины и продолжаем ее поддерживать. И, конечно же, единство и территориальная целостность Сирии являются важнейшим условием любых отношений. Причем не только юридическое единство и контроль границ, но и физическое единство. В стране должна быть централизованная система или, по крайней мере, система с действующими политическими институтами. Мы решительно выступаем против любых форм сепаратизма, будь то в Карабахе, Сирии или в любой другой точке мира.
Корреспондент: Мы понимаем, что Азербайджан под Вашим руководством играет важную роль в этом посредничестве. А как насчет Турции и Израиля, Вашего посредничества между этими странами? Вы знаете о курдском вопросе, который является предметом озабоченности для Турции. Что Вы можете сказать о нынешнем посредничестве между Израилем и Турцией?
Президент Ильхам Алиев: Мы стараемся быть полезными, когда видим, что есть шанс на нормализацию. И на первом этапе нормализации отношений между Турцией и Израилем роль Азербайджана была оценена обеими странами. Как вы знаете, состоялся визит президента Израиля Ицхака Герцога в Турцию. Мы были рады, что две страны находят точки соприкосновения. В настоящее время отношения между Турцией и Израилем более напряженные, чем когда-либо прежде. Поэтому если нас попросят подключиться, мы это сделаем. Если нет, то мы постараемся приложить некоторые не очень публичные дипломатические усилия, чтобы помочь найти общий язык, поскольку наиважнейшей задачей является обеспечение безопасности и защищенности. Мы очень хорошо знаем цену безопасности. Мы находились в состоянии войны, в различных ее формах, на протяжении 30 с лишним лет. Это полностью занимает все твои мысли. Для меня, как Президента, в течение 17 лет с момента моего вступления в должность и до освобождения Карабаха, это был вопрос номер один, вопрос номер два, вопрос номер десять… Я день и ночь был поглощен одной только этой мыслью. И конечно, это отвлекало не только меня, но и всю мою команду от многих других дел, которые можно было бы осуществить, возможно, быстрее и более эффективно. Поэтому любая потенциальная угроза, любая, даже гипотетическая, угроза физического столкновения вредна в принципе. Это наносит вред людям, странам, экономикам, их кредитному рейтингу и всему остальному. Поэтому мы пытаемся помогать, основываясь на нашем опыте. У нас был опыт нахождения под оккупацией. У нас есть опыт страны-победительницы. У нас есть опыт ведения войны, а теперь у нас есть опыт достижения мира. Мы знаем, как это делать. И наша разносторонняя внешняя политика также позволяет Азербайджану быть в центре событий. Сегодня не так много стран, которые могут говорить по-настоящему искренне с теми, кто сейчас находится в сложном положении. Поэтому мы готовы это делать. Мы надеемся, что это сработает. Но, конечно, мы не хотим никому навязывать себя. Мы просто делаем то, что необходимо, когда нас об этом просят.
Корреспондент: Господин Президент, два коротких вопроса. В настоящее время на Ближнем Востоке Азербайджан играет важную роль, которая измеряется не только азербайджанским природным газом. Мой вопрос больше связан с поставкой азербайджанского газа в европейские страны и страны Востока. Может ли природный газ из Азербайджана поставляться в некоторые арабские страны? Поможет ли это улучшить ситуацию в целом? Как в целом складываются Ваши отношения с арабскими странами?
Президент Ильхам Алиев: Что касается энергетики, да, вы правы. Наш основной пункт назначения для природного газа – Европа. Мы поставляем газ в десять европейских стран. Восемь из них являются членами ЕС. Для этих стран азербайджанский газ действительно играет важную роль в обеспечении их энергетической безопасности, и эта роль будет возрастать. Я уже публично объявлял о наших планах на ближайшие годы. К 2030 году мы гарантированно будем получать 8 млрд кубометров газа в дополнение к тому, что имеем сегодня. И вопрос заключается в том, как использовать этот объём и в каком направлении его поставлять. В этом смысле, конечно, выход на Ближний Восток с нашими природными ресурсами является для нас первым опытом. Как я уже сказал, мы считаем, что сможем увеличить объём поставок газа в Сирию, а также поставлять газ в другие страны через Аравийский газопровод или другими способами, например, через практику свопов. Мы также торгуем энергоресурсами. То есть мы не только продаём свои нефть и газ, но и выполняем функции международного трейдера. Так что наш потенциал больше, чем можно себе представить. Поэтому с этой точки зрения, я думаю, это важный фактор.
Что касается отношений со странами Ближнего Востока, в первую очередь со странами-членами Совета сотрудничества арабских государств Персидского залива, то они очень хорошие, очень дружественные и ориентированы на результат. У нас очень прочное партнерство с этими странами. И, кстати, нашими основными инвесторами в области возобновляемой энергетики являются компании из ОАЭ и Саудовской Аравии. Они наши основные инвесторы. Они уже инвестируют.
Кстати, наш потенциал в области возобновляемых источников энергии тоже не следует недооценивать. К 2030 году, опять же, основываясь на подписанных контрактах и инвестициях, в первую очередь, из ОАЭ, Саудовской Аравии и Китая, мы планируем производить 6 гигаватт солнечной и ветровой энергии. Плюс мы активно строим гидроэлектростанции в Карабахе; на сегодня мощность построенных станций составляет почти 300 МВт.
Это важная составляющая наших отношений со странами Персидского залива, потому что у нас есть ископаемое топливо и ведется активная работа в области возобновляемых энергоресурсов. Вместе мы можем осуществить еще много хороших проектов. Кстати, ADNOC, которая является очень важной энергетической компанией ОАЭ, стала пайщиком одного из наших крупнейших газовых месторождений на Каспии. В то же время наша государственная компания SOCAR стала акционером одного из проектов по разработке нефтяных месторождений в ОАЭ.
Сейчас мы активно расширяем наш инвестиционный портфель. Политические отношения превосходны. Поэтому мы концентрируемся на практических инвестиционных проектах в энергетике и не только – в индустрии гостеприимства, сферах туризма, сельского хозяйства. Много проектов находится в стадии разработки. Например, одна из ведущих компаний Саудовской Аравии была выбрана нами в качестве партнера по строительству опреснительной установки здесь, на берегу Каспийского моря. Это создаст много возможностей для развития сельского хозяйства, а также для населения.
Так что это большая часть нашей внешнеполитической программы, я бы сказал, один из главных приоритетов нашего внешнеполитического сотрудничества со странами Персидского залива.
Корреспондент: Кроме того, господин Президент, мы считаем, что Ваша страна играет важную роль в региональных процессах. Может ли Азербайджан предпринять какие-либо шаги для налаживания хороших отношений между суннитской и шиитской общинами?
Президент Ильхам Алиев: Знаете, в азербайджанском обществе мусульмане всех течений живут как одна большая семья. Тут никогда не было какого-либо разделения между разными ветвями ислама.
Корреспондент: Не здесь, в целом.
Президент Ильхам Алиев: Да.
Корреспондент: Иметь это в качестве платформы. Как будто Вы посредник.
Президент Ильхам Алиев: Вы абсолютно правы, но это основано на нашем опыте. Это основано не только на лозунгах, не только на заявлениях, потому что заявлений может быть много. Нужно смотреть в суть вопроса, чтобы увидеть, как эти вопросы решаются в Азербайджане. Для нас на первом месте находится наша национальная, этническая идентичность. На втором месте гражданство, или, может быть, на первом месте гражданство наряду с этнической идентичностью. А этот вопрос для абсолютного большинства населения Азербайджана находится совершенно не на первом месте, даже не на сотом. Азербайджанцы, как этническая группа, состоят из представителей разных течений ислама. Но всех нас объединяют наша этническая принадлежность, наш язык и наше государство. И это касается не только мусульман, но и представителей других религий в Азербайджане, они чувствуют то же самое.
За период независимости мы укрепили эти позитивные тенденции. И это одна из немногих стран, где шииты и сунниты молятся одновременно в одной мечети. Мы не разделяем их. Мы считаем, что самая большая угроза для мусульманского мира – это межконфессиональное разделение. А те, кто выступает за разделение по течениям, наносят мусульманскому миру самый большой вред. Мы должны оставаться едины. Мы – мусульмане, и для нас это самое главное. Мы должны быть абсолютно свободными от любого иностранного вмешательства, так как мы не только отстаивали эти ценности, но и должны были защищать себя идеологически от любого проникновения, от любых попыток посеять семена ненависти между мусульманами. Это очень ценится в мусульманском мире.
Мои многочисленные встречи с ведущими религиозными лидерами мусульманского мира показывают, что Азербайджан очень ценят в мусульманском мире, как в политическом, так и в религиозном отношениях. Мы демонстрируем, что это возможно. Мы демонстрируем историю успеха. Мы демонстрируем, что есть мир, стабильность и комфорт. Именно в этом нуждаются люди. Людям нужно жить в мире, растить своих детей, жить счастливо, иметь работу, не бояться, что на их головы упадут бомбы или кто-то подорвет бомбу в местах их проживания. Мы много делаем в области межкультурного диалога. Мы регулярно, раз в два года, проводим международные конференции по межкультурному диалогу, где обсуждаем все эти важные вопросы. И эти вопросы значимы не только для мусульман, но и для представителей всех религий. С этой точки зрения наша роль основывается на том, что мы сделали здесь. И это то, что можно сделать в других местах. Я думаю, что сейчас в политических кругах абсолютного большинства мусульманских стран, а у меня много контактов с президентами, есть понимание того, что мусульмане должны быть едины, и что межконфессиональные разногласия представляют угрозу нашему единству.
Корреспондент: Таким образом, Вы поддерживаете видение стран Персидского залива “Благополучие во имя мира”.
Президент Ильхам Алиев: Верно.
Корреспондент: Господин Президент, Вы провели встречу с президентом Трампом. Я считаю его исключительной личностью среди президентов Америки. Что произвело на Вас наибольшее впечатление во время встречи? Вы действительно выдвинете его кандидатуру на Нобелевскую премию мира?
Президент Ильхам Алиев: Да, именно. Вместе с армянским коллегой мы номинировали президента Трампа на Нобелевскую премию мира. Он действительно этого заслуживает. Как я уже говорил в своих комментариях в Вашингтоне, за несколько месяцев он совершил чудо в Африке, в Азии, на Южном Кавказе. И это в его характере. Это его натура. Он хочет мира. Он человек, который совершенно не подпадает под традиционный образ западного лидера. Он очень дружелюбный. Очень великодушный. Он был настолько щедрым, что отдал все свои подарки, даже больше, чем планировалось. Он действительно человек, который действительно заслуживает большого уважения. Это была моя первая встреча с ним, но мое отношение к нему как к политику всегда было положительным. Даже во время его первого срока. Хотя в то время у нас не было возможности встретиться, и особенно когда он был лишен возможности переизбрания в результате фальсификации выборов представителями “глубинного государства”. Они украли его победу. И то, что господин Трамп говорит об упразднении практики голосования по почте, абсолютно правильно. Знаете, американские администрации всегда любят поучать весь мир, как жить, как строить демократию, как проводить выборы и т.д. Мы все это прекрасно знаем. Но они сами совершили крупнейшую фальсификацию выборов в отношении президента Трампа, лишив его победы. И в тот период, когда господин Трамп не был президентом, он вел себя очень достойно. Он продемонстрировал большую смелость и достоинство, вернувшись в Америку, где все эти “жабы в болоте” вроде Агентства США по международному развитию (USAID), “Радио Свобода”, производители фейковых новостей, включая Washington Post, New York Times, Wall Street Journal, Newsweek, были против него. Все они демонизировали его, так же, как демонизировали, например, меня, может быть, не на том же уровне, но тем же способом – распространяя слухи.
Корреспондент: Как это было во время Байдена.
Президент Ильхам Алиев: Да.
Корреспондент: Они оставили в силе 907-ю поправку…
Президент Ильхам Алиев: Да, совершенно верно. Байден снова ввел в действие 907-ю поправку. Поправка была отменена в 2001 году. Почему? Потому что мы им были нужны в Афганистане. Им нужно было наше небо, им нужно было наше море. Им нужна была железная дорога. Мы оказывали очень важную поддержку американской логистике и транспорту. Как только Байден сбежал из Афганистана, они снова ввели против нас санкции. Как можно быть настолько неблагодарным?! Что мы могли думать о них? И мы прервали все отношения с администрацией Байдена. Они были на абсолютном нуле. Это была катастрофа. А Трамп совершенно другой. Он человек, который, я уверен, сделает Америку не только снова великой. Он сделает Америку снова достойной восхищения. Такой, какой мы все восхищались во все времена, когда США были символом процветания, свободы и развития. Он сделает это. Я уверен, что если он сумел за шесть месяцев принести мир во многие регионы планеты, он это сделает. Но он сталкивается с сильным сопротивлением, вся система против него. И еще я хотел бы подчеркнуть, что меня особенно тронуло его поведение во время покушения на его жизнь. Это нельзя сыграть – ни один спичрайтер, ни один политический советник не способен на такое. Это была нормальная человеческая реакция. Президент Трамп – смелый человек и великий лидер. И я действительно горжусь, что он относится ко мне как к другу.
Корреспондент: Господин Президент, заключительный вопрос. Азербайджан играет важную роль среди тюркоязычных государств. Какой Вы видите эту роль? Какой Вам представляется роль Азербайджана в своем регионе и по соседству?
Президент Ильхам Алиев: Организация тюркских государств имеет большой потенциал. Азербайджан всегда имел ясную, четкую позицию в вопросе укрепления этого института. Он начинался как своего рода группа стран, как консультативная группа, как совет, но затем претерпел изменения. У организации большой потенциал.
У нас очень тесные отношения с Турцией, теперь основанные на Декларации о союзнических отношениях, которую мы с Президентом Эрдоганом подписали в Шуше в 2021 году, что делает нас военными и политическими союзниками. С юридической точки зрения это важный фактор не только для обеих стран, но и для всего тюркского мира. В прошлом году мы подписали договор о союзнических отношениях с Узбекистаном. Также с другими членами Организации тюркских государств есть соглашения или декларации о стратегическом партнерстве. Есть большой потенциал.
Нас объединяют наши корни, что делает организацию уникальной. Если рассмотреть другие международные организации, то не все из них объединены общей этнической составляющей. Да, мы разные народы, но у всех нас общие корни, восходящие к тюркскому этносу. Кроме того, у нас растущее население, что также является важным фактором для каждой страны. Когда это подкрепляется экономическим развитием, это – преимущество. Иногда это невыгодно, когда страны бедны. Но наши же страны не бедны. У нас есть природные ресурсы, не во всех странах, но во многих. У нас обширная география. Турция является ведущей военной державой мирового масштаба. В НАТО ее армия занимает второе место после армии США. Азербайджанская армия также продемонстрировала себя на поле боя, а не на парадах.
То же самое и с транспортной инфраструктурой. Когда мы говорим о сегодняшнем дне, о коридорах, нас невозможно обойти стороной. Это невозможно. Наши территории, наши объекты должны быть использованы. Также важно, что во всех странах-членах организации обеспечена политическая стабильность, между всеми странами налажены дружеские отношения, что действительно делает организацию уникальной. Поэтому нам нужно укреплять ее и делать это конкретными проектами, инвестициями в энергетику, транспорт, культурные проекты.
Таким образом, я вижу эту организацию в будущем как одного из важных глобальных игроков. Наше видение заключается в том, чтобы превратить ОТГ в глобального игрока на международной арене, который будет заниматься не только нашими внутренними проблемами, но и сможет сыграть стабилизирующую, положительную роль на международной арене. И при этом будет создавать возможности для своих соседей, демонстрируя, что на такой огромной территории можно построить прочное единство, которое является не угрозой для кого-то, а наоборот, предоставляет возможности для многих.
Корреспондент: В заключение нашей беседы выражаю Вам искреннюю благодарность. Мы были очень рады видеть Вас на канале Al Arabiya. Большое спасибо, господин Президент. Уважаемые зрители, на этом наша эксклюзивная встреча завершается. Мы взяли интервью у Президента Азербайджана в азербайджанской столице.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Səudiyyə Ərəbistanının “Əl-Ərəbiyyə” telekanalına müsahibə verib.
Median.Az AZƏRTAC-a istinadən xəbər verir ki, dövlətimizin başçısının müsahibəsi avqustun 26-da həmin telekanalda yayımlanıb. Müsahibəni təqdim edirik.
Müxbir: “Əl-Ərəbiyyə” kanalının hörmətli tamaşaçıları, Sizi Azərbaycan Respublikasının paytaxtından, gözəl Bakı şəhərindən salamlamaq istəyirik. Bu gün mən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevdən xüsusi müsahibə götürəcəyəm. Əlbəttə, bu görüş ABŞ Prezidenti Donald Trampın dəstəyi ilə Ermənistan və Azərbaycan arasında imzalanmış razılaşmadan sonrakı dövrə təsadüf edir. Bu gün biz həmin tarixi günləri yaşayırıq və həmin məsələ haqqında söhbət açırıq. Eyni zamanda, Azərbaycanın Şərq ilə Qərb arasındakı rolu haqqında da danışacağıq. Həmçinin biz Azərbaycanın Cənubi Qafqazdakı rolunu Prezident İlham Əliyevlə müzakirə edəcəyik. Cənab Prezident, “Əl-Ərəbiyyə” kanalına xoş gəlmisiniz.
Prezident İlham Əliyev: Sizi görməyimə çox şadam. Azərbaycana xoş gəlmisiniz.
Müxbir: Sağ olun, cənab Prezident. İcazənizlə, indi isə mən Donald Trampın vasitəçilik səyləri ilə Ermənistan və Azərbaycan arasında imzalanmış həmin tarixi razılaşmaya istinad etmək istərdim. Həmin razılaşmaya aid ümumi təəssüratınızla tanış olmaq istərdim. Bundan sonra nəyi gözləyək?
Prezident İlham Əliyev: Düşünürəm ki, avqustun 8-də Vaşinqtonda baş verən hadisələr, əslində, qarşıdurmanın və gərginliyin sonu deməkdir. Uzun illərdir ki, biz Ermənistanla müharibə vəziyyətində idik. Məhz Ermənistan 1990-cı illərin əvvəlindən Azərbaycan ərazilərini işğal etmişdi. O zaman Azərbaycan çox zəif idi, ordumuz yox idi. Ermənistanın isə Azərbaycan ərazilərini işğal etməkdə ona dəstək göstərən xarici tərəfdarları var idi.
Beləliklə, ərazimizin təxminən 20 faizi onlar tərəfindən işğal edilmişdi, nəticədə bir milyon qaçqın və məcburi köçkünümüz var idi. Həmin dövrdə bu, əhalinin sayına görə dünyada ən yüksək nisbətlərdən biri idi. Yəni, Azərbaycanın əhalisi o vaxt 8 milyon nəfər idi, onların bir milyonu yurd-yuvasından didərgin düşmüşdü.
Birinci Qarabağ müharibəsi 1994-cü ildə atəşkəslə başa çatdı və biz 2020-ci ilə qədər davam edən sonsuz və gördüyümüz kimi, mənasız danışıqlar prosesində iştirak etdik. Bu proses 2020-ci ilədək davam etdi. 2020-ci ildə isə İkinci Qarabağ müharibəsi başladı və biz beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərimizi azad etdik.
Təqribən beş il bundan əvvəl 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycan ədaləti, beynəlxalq hüququ və öz ləyaqətini bərpa etdi, torpaqlarını geri qaytardı. Bundan sonra prosesdə müəyyən bir boşluq yarandı, çünki o zaman vasitəçilər artıq hansı addımı atmalı olduqlarını bilmirdilər və məhz Azərbaycan Ermənistanla sülh prosesinə başlamağı təklif etdi. Yenə də məhz biz danışıqlar formatının təşəbbüskarı olduq. Biz sülh sazişinin layihəsini təqdim etdik. Əslində, avqustun 8-də Vaşinqtonda paraflanmış sənəd Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin dövlətlərarası çərçivədə necə qurulmalı olduğu barədə Azərbaycanın baxışına əsaslanır.
Qeyd etdiyim kimi, danışıqlar bir neçə il davam etdi və nəhayət Vaşinqtonda Prezident Trampın və onun komandasının böyük dəstəyi ilə başa çatdı. Mən hesab edirəm ki, bu, münaqişənin, müharibənin sonudur. Formal olaraq sülh sazişinin imzalanmamasının bir xüsusi səbəbi var – Ermənistan konstitusiyasında Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü hələ də şübhə altına alan müddəa mövcuddur.
Bildiyimiz qədər, onlar həmin müddəaya dəyişiklik edəcəklər. Elə ki, bu dəyişiklik olundu, yəni, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı iddialar onların konstitusiyasından çıxarıldı, formal sülh sazişi də imzalanacaq.
Lakin fakt budur ki, Azərbaycan və Ermənistanın Ağ Evdə Prezident Trampın iştirakı ilə bu sənədi paraflaması müharibənin başa çatdığını göstərir. Bu, mərhələlərlə 30 ildən artıq davam edən müharibənin sonudur və həm Cənubi Qafqaz regionu, həm də daha geniş mənada Mərkəzi Asiya və Yaxın Şərq üçün tamamilə yeni imkanlar açır.
Müxbir: Cənab Prezident, Siz Ermənistanın konstitusiyasına edilməli düzəlişi qeyd etdiniz. Hazırda sülh haqqında bəhs etdiyimiz zaman düşünürəm ki, əgər Ermənistanda hər hansı daxili siyasi dəyişiklik baş verərsə, bu, həmin prosesə xələl gətirəcəkmi?
Prezident İlham Əliyev: Bunu söyləmək çətindir, yalnız ehtimal edə bilərəm. Ümid edirəm ki, prosesə heç bir müdaxilə olmayacaq. Lakin yenə də məndə yüz faiz zəmanət yoxdur, çünki Ermənistanın daxili siyasəti barədə tam məlumatlı deyiləm. Bilirik ki, gələn yay Ermənistanda parlament seçkiləri keçiriləcək. Həmçinin bilirik ki, onlar yeni konstitusiya layihəsi üzərində işləyirlər. Lakin güclü xarici müdaxilə olarsa, bəli, bu, razılaşmaları poza bilər. Amma bu, Ermənistanın özü üçün çox zərərli olar, çünki Vaşinqtonda sənədlərin kim tərəfindən imzalanmasından asılı olmayaraq, onlar Ermənistanın adından Ermənistan lideri tərəfindən imzalanıb. Əgər orada hər hansı dəyişiklik baş verərsə və imzalanmış sənəddən geri addım atılarsa, bu, Ermənistan ilə ABŞ arasındakı münasibətləri ciddi şəkildə pisləşdirər. Bu, yalnız ABŞ-a aid deyil, beynəlxalq ictimaiyyət, Avropa İttifaqı, Türkiyə və ərəb ölkələrindəki dostlarımız da bu prosesi dəstəklədilər.
Beləliklə, bütün beynəlxalq ictimaiyyət bu hadisəni müsbət qarşıladı və razılaşmanı pozmaq bütün dünyaya qarşı çıxmaq deməkdir. Onlar bundan nə qazanacaqlar? Vaşinqtonda imzalanan sənəd Ermənistan üçün sülhə və sabit inkişafa zəmanətdir.
Birinci Qarabağ müharibəsi haqqında bir az danışdım, amma bilirsiniz, bizimlə baş verənləri təsvir etmək üçün ola bilsin günlər, hətta aylar lazım olar. Orada etnik təmizləmə aparıldı, Xocalı soyqırımı baş verdi, günahsız insanlar öldürüldü. Hələ də itkin düşmüş 3000-dən çox insanımız var və bütün bu hadisələr Azərbaycanda güclü emosional hisslərə səbəb oldu.
2020-ci il müharibəsi bizim qələbəmizlə başa çatsa da, Azərbaycanda hələ də intiqam tələb edən insanlar var idi. Amma mən o vaxt xalqımıza müraciət edərək demişdim ki, biz intiqamı döyüş meydanında aldıq. Biz onların bizə etdiklərini etməyəcəyik, çünki onların bizə qarşı törətdikləri müharibə cinayətləri idi.
Yəni demək istərdim ki, əgər Ermənistanın hər hansı gələcək hökuməti hakimiyyətə gəldiyi vaxtdan asılı olmayaraq, Vaşinqtonda imzalanan sənədi şübhə altına qoyarsa, Ermənistan ciddi çətinliklərlə üzləşəcək. Çünki regiondakı güc balansı hər baxımdan tamamilə bizim xeyrimizədir. Düşünürəm ki, bu, hər kəsə aydındır. Əgər Ermənistan bir daha bizim ərazi bütövlüyümüzü şübhə altına qoysa, biz də adekvat cavab verəcəyik.
Vaşinqtonda imzalanan sənədin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, hər iki tərəf bir-birinin ərazi bütövlüyünü tanıyır və gələcək təmaslarını beynəlxalq hüququn bu fundamental tezisi əsasında planlaşdıracaq. Əgər onlar bizim ərazi bütövlüyümüzü tanımaqdan imtina etsələr, biz də onların ərazi bütövlüyünü tanımaqdan imtina edəcəyik. Burada kim qazanacaq, kim uduzacaq? Məncə, bu, ritorik sualdır. Ona görə hesab edirəm ki, Ermənistanın istənilən gələcək hökumətində kifayət qədər müdriklik, ağlabatan yanaşma olacaq ki, Vaşinqtonda razılaşdığımızı şübhə altına almasın. Bir daha qeyd edirəm ki, bu, iki dövlət arasında razılaşmadır. Bu, Paşinyan ilə mənim razılaşmamız deyil.
Müxbir: Cənab Prezident, bu razılaşma gələcəkdə dəyişməz olaraq qalmalıdır. Qarabağda çox faciələr baş verib. Orada yenidənqurma işlərinə başlamısınız və həmin bölgədə istər erməni, istər azərbaycanlı məcburi köçkünlər olub. Bununla belə, Minsk qrupu artıq bitdimi?
Prezident İlham Əliyev: Bəli, Minsk qrupunun ləğvi Azərbaycan tərəfindən danışıqların ilkin mərhələlərində irəli sürülmüş şərtlərdən biri idi. Bizim məntiqimiz bundan ibarət idi ki, Minsk qrupu 1992-ci ildə ATƏM tərəfindən Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün yaradılmışdı. Ermənistan rəsmi şəkildə Qarabağı Azərbaycanın hissəsi kimi tanıdığını və münaqişənin başa çatdığını bildirdiyi halda, Minsk qrupunun hüquqi mövcudluğu absurddur. Əgər onu saxlamaqda israrlı olsalar, bu, onların Qarabağla bağlı hələ də ərazi iddialarının olduğunu göstərir. Bu, mövqeyimizin əsasında dayanan məntiq idi. Ermənistanı anlatmaq üçün çox vaxt və səy sərf etdik ki, hər iki tərəf Minsk qrupunun ləğvi ilə bağlı ATƏT-ə məktub yazsın və bu, Prezident Trampın iştirakı ilə baş verdi. Hazırda proses artıq başlayıb və bu, Minsk qrupunun hüquqi süqutunu ifadə edəcək, çünki o, artıq beş ildən çoxdur ki, fəaliyyətsizdir.
Məcburi köçkünlərə gəlincə, Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı erməni məcburi köçkünü olmayıb, çünki Azərbaycan Ermənistanın ərazisini işğal etməyib, onlar bizim ərazimizi işğal etmişdilər. Buna görə də bu illər ərzində çətin şəraitdə yaşayan çox sayda qaçqın və məcburi köçkünlərimiz oldu. Biz hətta işğal dövründə də köçürülmə proqramını həyata keçirdik, çünki onların tam əksəriyyəti on ildən artıq müddətdə çadır düşərgələrində yaşayırdı. Prezident seçildiyim andan çadır düşərgələrinin ləğvi prosesinə başladıq və bu işi 2007-ci ildə tamamilə yekunlaşdırdıq. Buna baxmayaraq, minlərlə, on minlərlə soydaşımız uzun illər çox ağır şəraitdə yaşamaqda davam edirdi. Hazırda isə “Böyük Qayıdış” Proqramı çərçivəsində onların doğma yurdlarına qayıdışı prosesinə start verilib. Biz artıq 50 mindən çox insanı azad olunmuş ərazilərdə məskunlaşdırmışıq və bu proses davam edir.
Lakin iki əsas maneə var. Birincisi, mina təhlükəsidir. Ermənilər işğal dövründə həmin ərazilərdə bir milyondan çox mina basdırmışdılar. 2020-ci ilin noyabrında İkinci Qarabağ müharibəsi başa çatdıqdan bu günədək təxminən 400 nəfər mina qurbanı olub. Minalar nəticəsində 70-dən çox insan həlak olub, qalanları isə ağır yaralanıb. Bu səbəbdən biz genişmiqyaslı bərpa işlərinə başlaya bilmirik, çünki, ilk növbədə, təhlükəsizlik təmin edilməlidir.
İkincisi, Qarabağda infrastrukturun tamamilə məhv edilməsidir. Şəhər və kəndlərimiz yerlə-yeksan olunmuşdur. Kanalizasiya, su təchizatı, elektrik xətləri, dəmir yolları, magistral yollar – hamısı tamamilə dağıdılmışdır. Buna görə də bərpanın ilk illərində vəsaitimizin böyük hissəsini məhz infrastrukturun qurulmasına sərf etdik. Paralel olaraq kəndlərin və şəhərlərin tikintisinə də başladıq. Hazırda infrastrukturun inkişafı üzrə artıq yekun mərhələyə yaxınlaşmışıq. Düşünürəm ki, bütün infrastruktur layihələri bəlkə də iki-üç il ərzində tam hazır olacaq.
Hazırda isə vəsaitlərimizi daha çox yaşayış layihələrinə yönəldirik. Artıq gözlə görünür ki, tamamilə heç nə olmayan yerlərdə binalar ucalır. Planımız bütün keçmiş məcburi köçkünlər üçün normal yaşayış şəraiti və iş yerləri təmin etməkdir. Bu proses artıq başlayıb. Dediyim kimi, 50 mindən çox insan artıq öz ata-baba yurdlarında yaşayır.
Müxbir: Cənab Prezident, əldə edilən bu razılaşmadan irəli gələn əsas məsələlərdən biri də Azərbaycanın arzusu olan və ya bəzilərinin “Tramp marşrutu” adlandırdıqları Zəngəzur dəhlizinin reallaşmasıdır. Mənim sualım belədir: “Necə oldu ki, “Tramp marşrutu” ideyası ortaya çıxdı? Həmin marşrut Azərbaycana hansı mərhələləri vəd edir? Bu isə təbii ki, Sizin dəstəyinizlə baş tutacaq. Bu keçid Azərbaycanla Avropa arasında mühüm strateji rol oynayacaqmı?”.
Prezident İlham Əliyev: Bu suala cavab vermək üçün bir qədər tarixə nəzər salmalıyam və tamaşaçılara izah etməliyəm ki, necə oldu Azərbaycan iki yerə bölündü. Bu, Azərbaycanın sovetləşməsinin ilk aylarında baş verdi. 1917-ci ildə Rusiya imperiyası süqut etdikdən sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldı. Bu, 1918-ci ilin mayında qurulan, müsəlman dünyasında ilk demokratik respublika idi. Lakin o, yalnız 1920-ci ilin aprel ayınadək mövcud oldu – həmin vaxt Rusiyanın ordusu Azərbaycana daxil olaraq onu işğal etdi. 1917-ci ildə inqilab edən bolşeviklər xalqa yalan vədlər verirdilər. Şüarlar var idi: “zavodlar fəhlələrə, torpaq kəndlilərə, xalqlara azadlıq”. Biz öz dövlətimizi qurduq, amma bolşeviklər bu dövləti əlimizdən aldılar. 1920-ci ilin aprelində rus ordusu Azərbaycana daxil olub onu işğal etdi. Cəmi bir neçə ay sonra – həmin ilin noyabrında sovet Rusiyası hökuməti qərar qəbul etdi ki, Zəngəzuru – bizim “Qərbi Zəngəzur” adlandırdığımız ərazini Azərbaycandan alıb Ermənistana versin. Bununla da Azərbaycan iki yerə bölündü: əsas hissə və Naxçıvan. Qərbi Zəngəzur isə onların arasında qaldı.
Sovet dövründə bu, problem deyildi, çünki sərhədlər yox idi, müharibə də yox idi. İnsanlar avtomobillə və ya dəmir yolu ilə Azərbaycanın əsas hissəsindən Naxçıvana sərbəst şəkildə gedə bilirdilər. Amma Ermənistan Azərbaycana qarşı təcavüzə başlayandan sonra bu əlaqə xəttini kəsdi. Ermənilər dəhlizi bağladılar.
Bu gün Naxçıvana getmək üçün ya təyyarə ilə uçmalıyıq, ya da avtobus və ya avtomobillə İran ərazisindən keçməliyik. Yaxud daha uzun marşrutla – Gürcüstan və Türkiyə ərazilərindən keçərək Naxçıvana daxil olmalıyıq. Bu, çox narahatlıq və problemlər yaradır. İkinci Qarabağ müharibəsi bizim Qələbəmizlə başa çatdıqdan sonra bu yolu zorla ələ keçirə bilərdik. Həmin vaxt Ermənistan ordusu mənəvi cəhətdən tamamilə sarsılmışdı. Ermənistan ordusunda müharibədən qaçan 12 min fərari olmuşdu, Azərbaycan Ordusunda isə sıfır. Azərbaycan Ordusunda yüksək ruh, insanlarda böyük həvəs oyanmışdı və qarşımızda heç kəs dayana bilmirdi. Biz 2020-ci il noyabrın 10-da, sadəcə, sərhədimizdə dayandıq, bu yolu zorla ələ keçirmədik, amma Ermənistana bildirdik ki, onlar Naxçıvanla əlaqəmizi kəsə bilməzlər. Təxminən beş il ərzində bu əlaqə xətləri ilə bağlı onlarla danışıqlar apardıq. Bu müddət ərzində Naxçıvanla birləşmək üçün Ermənistan sərhədinədək dəmir yolu tikməyə və magistral yollar salmağa başladıq. Magistral yol layihələrinin, eləcə də dəmir yolunun ola bilsin gələn il hazır olacağını gözləyirik.
Amma təxminən beş il ərzində Ermənistan bizim tələblərimiz və qanuni istəklərimiz qarşısında konstruktiv mövqe nümayiş etdirmirdi. Bu səbəbdən Prezident Tramp və onun komandası prosesə cəlb olunduqda, vasitəçilik etmək istəyəndə biz onlara belə mesaj verdik: Zəngəzur dəhlizi fəaliyyətə başlamalı və təhlükəsiz olmalıdır, yəni, Azərbaycan vətəndaşları bu 40 kilometrdən çox məsafəni təhlükəsiz keçə bilməlidirlər, güclü təhlükəsizlik zəmanətləri olmalıdır. Beynəlxalq təhlükəsizlik zəmanətləri təmin edilməlidir. Yalnız Ermənistanın verdiyi zəmanətlər kifayət deyil. Tramp administrasiyası bu qanuni narahatlığı doğru şəkildə qəbul etdi və bunun nəticəsində TRIPP (“Trampın Beynəlxalq Sülh və Rifah Marşrutu”) meydana gəldi. Prezident Tramp Zəngəzur dəhlizinə öz adını verdikdən sonra əminəm ki, bu layihə çox yaxın zamanda reallaşacaq. Fiziki infrastrukturun, yəni, dəmir yolunun tikintisi uzun vaxt tələb etməməlidir, çünki məsafə cəmi 42 kilometrdir. Əgər biz tikməli olsaq, bir il ərzində tamamlayardıq. Ermənistan üçün isə bəlkə də daha bir neçə il lazım olacaq, çünki dəmir yolu tikintisi sahəsində bizim təcrübəmiz daha çoxdur.
Müxbir: Amerikalı sərmayədarlar tərəfindən?
Prezident İlham Əliyev: Hələ qərar verilməyib, amma bəli, bu, amerikalı investorlar tərəfindən həyata keçirilə bilər. Əslində, bizim üçün bu, vacib deyil. Bizim üçün əsas odur ki, yol tikilsin və beynəlxalq təhlükəsizlik zəmanətləri olsun. Başqa sözlə desək, azərbaycanlılar Naxçıvandan ölkənin əsas hissəsinə və geri səyahət edərkən narahatlıq hiss etməməlidirlər. Uzunmüddətli mübarizəni və düşmənçiliyi nəzərə alaraq, təhlükəsizlikdən narahat olmamalıdırlar. Düşünürəm ki, layihənin həyata keçirilməsi çox yaxındır və indi iş Ermənistanın üzərinə düşür. Bir daha demək istəyirəm ki, Azərbaycanın iki hissəsini birləşdirən bütün infrastruktur bizim ərazimizdə artıq yaradılır. Amma bu, yalnız Azərbaycanın iki hissəsinin birləşdirilməsi demək deyil, bu, yeni nəqliyyat xəttini çəkmək deməkdir.
Bu gün Orta Dəhlizin bir qolu – Asiyadan Xəzər dənizi üzərindən gedən yol Azərbaycandan Gürcüstana, Türkiyəyə və sonra Avropaya, həmçinin Gürcüstan limanlarına çıxır. Bu, Asiyanı Avropaya Azərbaycanın ərazisindən birləşdirən yeganə yoldur. Zəngəzur dəhlizi və ya TRIPP isə alternativ yaradacaq.
İkinci dəhliz Ermənistan ərazisindən keçəcək. Bu isə Ermənistan üçün faydalıdır. Mən bu mesajı erməni həmkarlarıma çatdırmağa çalışmışam ki, nəticədə onlar tranzit ölkəyə çevriləcəklər. Potensialı varsa, hər bir ölkə tranzit ölkəyə çevrilməyə çalışır. Məsələn, biz tranzit ölkə olmaq istəyirik. İstəyirik ki, Şərqdən Qərbə, Şimaldan Cənuba dəhlizlər Azərbaycandan keçsin. Ermənistan isə işğal səbəbindən bu imkanlardan məhrum olmuşdu. Ölkədən keçən tranzit yoxdur. Zəngəzur dəhlizi sayəsində Ermənistan nəqliyyatdan tranzit haqqı əldə edəcək. Azərbaycanın ərazisi vasitəsilə Asiyadan Avropaya daşınan yüklərin həcminin hər il artdığını nəzərə alsaq, əminəm ki, Zəngəzur dəhlizi qitələri birləşdirən vacib nəqliyyat əlaqəsi olacaq.
Müxbir: Cənab Prezident, Siz Zəngəzurun vacibliyi haqqında danışdınız. Həmin imzalanmadan sonra iki tərəf var – Rusiya və İran. Mən İrandan başlayım. Bildiyim qədər, İran Prezidenti Azərbaycana səfər edib. Onun kökləri azərbaycanlılarla bağlıdır. O, burada Azərbaycan dilində danışırdı. Hazırkı geosiyasi dəyişikliklərdən sonra Azərbaycan ilə İran arasında münasibətləri necə görürsünüz?
Prezident İlham Əliyev: Bəli, haqlısınız. İran Prezidenti Azərbaycana səfər edib, əslində, iki dəfə səfər edib. Birincisi, rəsmi səfər idi, ikincisi isə Xankəndi şəhərində, azad edilmiş Qarabağda İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə görüşünə qatıldı. Biz onunla çox yaxşı işgüzar münasibətlər qurmuşuq.
Bəli, siz tamamilə haqlısınız, o, azərbaycanlıdır. O, mənim kimi eyni qanı daşıyır. Biz eyni dildə danışırıq. Tərcüməçiyə ehtiyacımız yoxdur. O, ictimai tədbirlərin birində Azərbaycan poeziyası ilə bağlı biliklərini nümayiş etdirdi və heç bir qeydə ehtiyacı yox idi. Çox istedadlı insandır.
Müxbir: Buna görə də maraqlıdır.
Prezident İlham Əliyev: Bu, həqiqətən də yaxşı fürsətdir. Düşünürəm ki, bizim şəxsi münasibətlərimiz və onun administrasiyası ilə mənim administrasiyam arasında münasibətlər çox konstruktiv, çox mehribandır. İranın yeni hadisələrlə bağlı rəsmi mövqeyinə gəlincə, biz bunu çox əsaslı və çox müsbət hesab edirik. Mən rəsmi mövqe deyəndə Prezidentin, xarici işlər nazirinin mövqeyini nəzərdə tuturam. Bu, rəsmi mövqe hesab olunur.
Müxbir: Digərlərinin mövqeyi necə?
Prezident İlham Əliyev: Biz siyasətimizi İran xalqı tərəfindən seçilən və öz vəzifəsini yerinə yetirmək səlahiyyətinə malik olan, yəni, Prezident kimi siyasətçilərə əsasən qururuq. Hazırda müşavir kimi adlandırılan bəzi keçmiş rəsmilər tərəfindən müəyyən fikirlər səsləndirilmişdir. Nə məsləhətlər verirlər, bilmirəm. Dərhal reaksiya oldu…
Müxbir: Siz rəhbərin müşavirini və digərləri nəzərdə tutursunuz?
Prezident İlham Əliyev: Bəli. Bu mövqe bizim üçün heç cür əhəmiyyətli deyil. Bizim üçün bunun əhəmiyyəti sıfırdır, çünki dövlətlərarası münasibətlərimiz hökumətlər, prezidentlər, xarici işlər nazirləri arasında qurulur. Buna görə də dırnaqarası müşavirlərin bu yalançı rəvayətlərinə qətiyyən məhəl qoymuruq. Beləliklə, bizim üçün hər şey aydındır. Prezidentin mövqeyi tamamilə məntiqlidir və ona əsaslanır ki, Zəngəzur dəhlizi heç bir halda İran üçün təhlükə deyil. Bəzi media orqanlarında, bəzi internet saytlarında Azərbaycanın Zəngəzuru işğal edəcəyinə, İranla Ermənistan sərhədini kəsəcəyinə dair planlar barədə çoxlu şayiələr yayılmışdır. Bu, tamamilə yalandır. Bizim belə bir niyyətimiz yoxdur. Hər halda, etmək istəsəydik, edərdik. 2020-ci ilin noyabr ayında bunu etmək çox asan idi. Bu son beş il ərzində də bunu etmək çox asan idi. Cəmi 40 kilometrdir, hərbi baxımdan çox vaxt aparmayacaqdı. Sadəcə, hər iki tərəfdən – Naxçıvandan və Azərbaycanın bu tərəfindən gəlirsən və götürürsən.
Müxbir: Azərbaycanın bunun üçün də gücü var?
Prezident İlham Əliyev: Bəli, əlbəttə ki, bunu hamı bilir. Hətta pis məsləhətlər verənlər də bilirlər ki, bunun üçün bizim gücümüz var. Biz təcavüzkar olmadığımız üçün bunu etmədik. Biz işğal edən ölkə deyilik, biz əraziləri azad edən insanlar və ölkəyik. Bizim işimiz bundan ibarət idi və bizim müharibə də ədalətli idi. Müharibəmiz azadlıq müharibəsi idi. Müharibəni öz torpaqlarımızda, ədalətin bərpası naminə aparmışıq. Beləliklə, bu baxımdan hesab edirəm ki, bizim indi Ermənistan-İran sərhədini kəsməyi planlaşdırdığımızla bağlı bütün bu söz-söhbətlər tamamilə əsassızdır. Bunu hamı bilir. Yeri gəlmişkən, bu beş il ərzində Ermənistan Zəngəzur dəhlizinin açılmasına mane olanda biz İran Hökuməti ilə yenə də hökumətlərarası razılığa gəldik ki, İran ərazisində əlavə yol çəkiləcək və o, Araz çayının adı ilə – “Araz dəhlizi” adlanırdı. Azərbaycan Ermənistandan yan keçmək üçün Araz çayı üzərində körpünün tikintisinə xeyli vəsait yatırır. Xəritəyə baxsanız, bunun çətin olmadığını görəcəksiniz. Siz, sadəcə olaraq, Ermənistan-Azərbaycan sərhədinə çatırsınız, sonra sola dönürsünüz, çay üzərində körpü tikirsiniz və İran ərazisində 40 kilometr gedirsiniz, sonra yenidən Naxçıvana daxil olursunuz. Belə ki, bu layihə artıq icra mərhələsindədir. Ermənistandan keçən dəhliz açılanda bizim iki yolumuz olacaq, yükləri çatdırmaq üçün daha çox imkanlarımız olacaq – bir yolla İrandan, digər yolla Ermənistandan. Biz İran hökumətindəki həmkarlarımızla onu da müzakirə etdik ki, çayın digər sahilində, İran ərazisində dəmir yolunun tikintisi zərurəti yarana bilər. Belə olarsa – İran həmin yolu inşa etsə, yüklərin bir hissəsi İrandan keçəcək. Daha önəmlisi odur ki, yanlış məsləhətlər verən bəzi müşavirlər də başa düşmürlər ki…
Müxbir: Yenə də həmin müşavirlər…
Prezident İlham Əliyev: Bu, təkcə Azərbaycanla Azərbaycan arasında deyil, təkcə Şərqlə Qərb arasında deyil, həm də Şimalla Cənub arasında bağlantıdır. Bu gün Cənub-Şimal dəhlizi…
Müxbir: Əslində, mən bu barədə soruşacaqdım. Bəli, sualı verə bilərəm?
Prezident İlham Əliyev: Bəli.
Müxbir: Zəngəzur dəhlizi İranda mövcud olan Şimal dəhlizinə təsir edəcəkmi?
Prezident İlham Əliyev: Bəli, bu, sadəcə, dəstək olacaq. Çünki əvvəlcə planlaşdırılmış və layihələndirilmiş Şimal-Cənub dəhlizi Şimaldan, Şimali Avropadan, Rusiyadan, Azərbaycandan, İrandan, Fars körfəzindən düz xətlə gedir. Xəritəyə baxsanız, o, Azərbaycan ərazisindən, qismən də Xəzər dənizinin sahilindən keçməkdədir.
Müxbir: Bu yollar bir nöqtədə birləşir?
Prezident İlham Əliyev: Bəli, hazırda belədir. Deməli, bu, tamamilə Azərbaycan ərazisində tikilmiş həqiqi Şimal-Cənub dəhlizidir. Rusiya sərhədindən İran sərhədinədək dəmir və magistral yolları əlaqəmiz var. Çatışmayan hissə İran ərazisindədir. Onlar təxminən 150 kilometrlik və ya daha çox hissəni tikməlidirlər. Lakin bu, müəyyən vaxt aparacaq, bəlkə də bir neçə il. Bəs, Şimalla Cənub arasındakı əlaqələr necə qurulacaq? Zəngəzurdan keçə bilər. Xəritəni göz önünə gətirsəniz, həmin yol Şimali Avropadan Rusiyaya, Azərbaycana, sonra Azərbaycandan Zəngəzura gedə, Naxçıvana daxil ola, – və oradan isə bizim İranla dəmir yolu əlaqəmiz var, – və onunla Fars körfəzinə çıxmaq olar. Deməli, əslində, Zəngəzur dəhlizi təkcə Şərq-Qərb deyil, həm də Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizi olacaq. Deməli, Rusiyadan Azərbaycana, İrana gedən Şimal-Cənub marşrutundan əlavə, bizim digər marşrutumuz da olacaq – Rusiyadan Azərbaycana, Ermənistana, Naxçıvana və İrana. Beləliklə, düşünürəm ki, bütün region üçün hamının udacağı vəziyyət yaranacaq və heç kim bundan itirməyəcək. Sualınıza qayıdaraq qeyd edim, mən bilirəm ki, İran Hökuməti bunu başa düşür və Azərbaycan bütün bölgə ölkələri arasında regional əməkdaşlığı gücləndirmək üçün hər şeyi edəcək.
Müxbir: Digər tərəfdən Rusiya da var. Azərbaycan təyyarəsinin vurulması ilə bağlı əlaqələr artıq əvvəlki kimi deyil. Hazırda bununla bağlı Moskva ilə diplomatik münasibətlərə yenidən baxılacaqmı?
Prezident İlham Əliyev: Azərbaycanın mülki təyyarəsinin Rusiya tərəfindən vurulması və Rusiya rəsmilərinin buna reaksiyası ölkəmizdə çox böyük məyusluq və təəssüf doğurdu. Birincisi, ilk növbədə, təyyarəyə atəş açılmamalı idi, çünki Rusiya hava limanlarına dron hücumları baş verəndə onlar xüsusi rejim elan edirlər. Bu rejim “xalça”, rus dilində “kavyor” adlanır. Dron hücumu olanda bütün təyyarələrə xəbərdarlıq göndərilir və onlar geri qayıdır. Həmin təyyarə qəzaya düşməzdən iki həftə əvvəl Rusiyanın həmin şəhərinə uçan digər təyyarəmiz oxşar hal ilə üzləşmiş, ona vaxtında müvafiq xəbərdarlıq verilmiş və həmin təyyarə geri dönmüşdü. Bu dəfə bu siqnalı vermədilər. Təyyarə artıq vurulandan sonra siqnal verdilər. Bunu yalnız araşdırma prosesini aparacaq şəxsləri çaşdırmaq üçün etdilər. İki dəfə atəş açdılar. Yalnız pilotların peşəkarlığı və cəsarəti təyyarəni yerə endirməyə imkan verdi. Xoşbəxtlikdən təyyarə Rusiyada deyil, Qazaxıstanda eniş etdi. Enişdən sonra qəza baş verdi. Bəzi sərnişinlər sağ qaldı, bizdə ifadə verənlər var. Təyyarədə olan, gövdəyə daxil olan qəlpələrdən yaralanan iki nəfər var. Təyyarənin qalıqları da var və mən dərhal heyəti oraya göndərdim. Uzaq deyil, uçuş cəmi 40 dəqiqədir. Komandamız dərhal oraya getdi və hər şeyi lentə aldı. İnternetdə tapa bilərsiniz. Bütün gövdədə qəlpə dəlikləri var idi. O, Rusiyanın hava hücumundan müdafiə sistemi tərəfindən vurulub. Beləliklə, ilk növbədə, təyyarənin vurulması baş verməməli idi və bu, faciəvi bir səhv idi.
Sizə yenə də İkinci Qarabağ müharibəsindən bir misal çəkə bilərəm. Müharibənin sonuncu günündə – noyabr ayının 9-da Azərbaycan öz sərhədinə yaxınlaşan rus helikopterini təsadüfən vurdu, halbuki o, orada olmalı deyildi. Çünki otuz il ərzində rus helikopterləri Ermənistan ərazisindən Azərbaycan sərhədinə heç vaxt yaxınlaşmamışdı. O, Ermənistandan uçaraq gəlirdi. Helikopteri vuranlar üçün açıq-aydın idi ki, Ermənistan helikopteri ərazimizə daxil olur, ona görə də onlar onu vurdular. Həmin gün mən dərhal Rusiya Prezidentinə zəng etdim və üzrxahlığımı bildirdim. Biz həlak olan pilotların ailələrinə və Müdafiə Nazirliyinə dərhal təzminat ödədik. Biz istintaq başlatdıq və bu faciəli səhvə yol verənlər məsuliyyətə cəlb olundular. Lakin Rusiya tərəfindən belə addımların atıldığını görmədik. Beləliklə, noyabrın 9-da baş verən bu faciəli hadisə və davranışımız bizi Azərbaycana qarşı eyni münasibətin sərgilənməsinə hazır etdi, çünki iki ölkə bir-birini dost adlandırır. Lakin bu, çox təəccüblü idi. Bu vaxtadək onlar nəyin baş verdiyini demirlər. Beləliklə, bu, əlbəttə ki, bizim ikitərəfli münasibətlərimizdə ciddi məsələdir, lakin biz əlaqələri gərginləşdirmək istəmirdik. Bəli, bu, xalqımızı məyus edib, qəzəbləndirib və qəmginliyə salıb. Biz gözləyirik, gec və ya tez istintaq başa çatacaq. Lakin sonra Rusiyada azərbaycanlılara qarşı səbəbsiz hücumlar başladı. İki insan qətlə yetirilmişdir və işgəncələrə məruz qalmışlar. Sonra da rəsmi məlumata görə, onların ürək tutmasından öldüyü bildirildi. Hətta onlar deyilənlərə görə, 20 il bundan əvvəl cinayət törədiblərsə, onlar insandırlar, onlarla belə davranılmamalıdır. Bu, nə münasibətdir? Onların sırasında Azərbaycan vətəndaşları, Azərbaycan mənşəli Rusiya vətəndaşları da var idi. Bu, bizim xalqımıza qarşı misli görünməmiş hərəkət idi. Münasibətlərin korlanmasına görə məsuliyyət bizim üzərimizə düşmür. Biz yalnız konstruktiv və hüquqi şəkildə cavab veririk, lakin heç vaxt bizə qarşı təcavüz əlamətlərinə və təzahürlərinə, yaxud hörmətsizliyə dözməyəcəyik.
Müxbir: Kiçik bir sualım var. Bu münasibətdən sonra Siz Azərbaycanın etməyə çalışdığının qarşısını almaq üçün Rusiyanın hər hansı bir hərəkətə əl atacağından qorxmursunuz? Mən coğrafiyanı, dəhliz və sair məsələləri nəzərdə tuturam.
Prezident İlham Əliyev: Onların Ermənistanda hərbi bazası və bir neçə min nəfərdən ibarət hərbi heyəti var. Eyni zamanda, Ermənistanın İran və Türkiyə ilə sərhədi Rusiya sərhədçiləri tərəfindən qorunur. Azərbaycan torpağında bir nəfər də rus əsgəri yoxdur. Beləliklə, Ermənistanda nə baş verə bilər, mən bunu bilmirəm. Lakin mən bu mənfi ssenari haqqında düşünmək istəmirəm.
Müxbir: İcazə verin, Yaxın Şərqdən olduğum üçün Yaxın Şərqə keçim. Siz, həmçinin Yaxın Şərq ilə İsrail arasında vasitəçilik rolu oynamısınız. Siz Suriyaya təbii qaz təchiz etmək üçün dəstəyinizi göstərirsiniz. Mənim sualım belədir. İsrail ilə Suriya arasında baş verən hadisələr və Sizin vasitəçiliyinizlə atılan addımlar bu iki ölkə arasında gərginliyin azaldılmasına gətirib çıxaracaqmı?
Prezident İlham Əliyev: Hesab edirəm ki, İsrail ilə Suriya arasında münasibətlərin normallaşması üçün imkanlar var. İlk növbədə, sizin Suriyaya təbii qazın təchizi ilə bağlı qeydlərinizə toxunmaq istərdim. Bilirsiniz ki, Prezident Əsədin hökuməti ilə bizim 10 ildən çox heç bir münasibətimiz yox idi. Onlar Azərbaycanla çox ədalətsiz davranmışdılar, bizim Ermənistanla qarşıdurmamızda Ermənistanın tərəfinə keçdilər. Bu da bizim üçün çox qəribə idi, çünki işğal illəri ərzində müsəlman ölkələri tərəfindən çox güclü dəstək aldıq və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı bizə həmişə dəstək olmuşdur. Azərbaycan İslam həmrəyliyi prinsiplərinə yüksək dəyər verən ölkədir. Beləliklə, Azərbaycana qarşı Ermənistanla – məscidləri dağıdan, orada donuz və inək saxlayan ölkə ilə eyni cərgədə olmaq bizim üçün qəbuledilməz idi. Hər iki tərəf – Prezident Əsədin komandası və bizim komanda 10 ildən çox müddət ərzində bütün əlaqələri kəsdi. Suriyada yeni hökumət iqtidara gəldikdə, biz bunu böyük ruh yüksəkliyi ilə qarşıladıq və sözsüz ki, dəstəklədik. Bu ilin aprelində Türkiyədə mənim Əhməd Əl Şaraa ilə görüşüm oldu və onu səfərə dəvət etdim. O da Azərbaycana rəsmi səfər etdi. Biz Suriyaya humanitar yardım etməyə başladıq. Mən Suriyaya necə faydalı olacağımızı, onlar üçün nə edə biləcəyimizi öyrənmək üçün Baş nazirin müavininin rəhbərlik etdiyi böyük bir qrupu oraya göndərdim. Biz uzun illər boyu əziyyət çəkmiş bu ölkə, onun xalqı üçün yalnız sülh istəyirik. Biz onların sülh içində yaşamalarını və orada inkişafı görmək istəyirik. Beləliklə, işlər başlayıb. Sonra da elektrik enerjisi qıtlığı məsələsi diqqətimizə çatdırıldı və biz də necə yardımçı ola biləcəyimiz haqqında düşünməyə başladıq. Bizim Suriyaya təbii qazı elektrik enerjisinə çevirməyə kömək etmək üçün Azərbaycan, Suriya, Türkiyə və Qətər arasında dördtərəfli razılaşmamız oldu. Bu prosesin açılış mərasimi avqustun 2-də keçirildi. Azərbaycan qazı Türkiyə ərazisindən Suriyaya təchiz edilir və Qətər hökuməti bunun üçün vəsait ayıraraq öz səxavətini göstərdi. Hələ ki, biz 1,2 milyard kubmetr qazın Suriyaya təchiz edilməsi üzərində razılığa gəldik. Lakin onlara daha çox qaz tələb olunur. Ona görə də gələcəkdə biz qazın həcmini artıra bilərik ki, onlarda daha az qıtlıq olsun. Yeri gəlmişkən, Suriya ilə İsrail rəsmiləri arasında danışıqlar bizim vasitəçiliyimizlə baş tutdu. Biz ətrafımızda sülhün olmasını istəyirik. Təcavüz və müharibədən əziyyət çəkən ölkə və xalq olaraq biz qaçqınlığın, evsizliyin, qaz, elektrik enerjisinə, suya və ya qidaya malik olmamağın nə olduğunu başa düşürük. Biz uzun illərdir ki, donor ölkə kimi fəaliyyət göstəririk. Biz təxminən 100, 80-dən çox ölkəyə maliyyə dəstəyi, humanitar dəstəyi təmin edirik. Bizim məqsədimiz yalnız normallaşma prosesinə və İsrail ilə Suriya arasında proqnozlaşdırılabilən vəziyyət yaratmağa kömək etməkdən ibarət idi. Əgər biz buna azacıq da olsa, kömək edə bildiksə, buna şadıq. Biz münasibətlərin normallaşması üçün potensialın mövcud olduğunu görürük və bu da Yaxın Şərqə sülhün, proqnozlaşdırmanın əlavə elementlərini gətirəcək.
Müxbir: İsrail Suriyanın bütövlüyünə hörmət edərək, bu normallaşmaya razı olub?
Prezident İlham Əliyev: Bəli, sözsüz. Azərbaycan ərazi bütövlüyünün pozulmasından əziyyət çəkən bir ölkə olaraq bütün ölkələrin ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir. Bizim bununla bağlı mövqeyimiz birmənalıdır. Yenə də Azərbaycan-Rusiya münasibətləri ilə bağlı müzakirə etdiklərimizə qayıdaraq deyim ki, biz Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsinin ilk günlərindən Ukraynanın ərazi bütövlüyünü dəstəklədik və dəstəkləməyə davam edirik. Əlbəttə ki, Suriyanın birliyi və ərazi bütövlüyü hər hansı münasibətlər üçün bir nömrəli ilkin şərtdir. Söhbət təkcə hüquqi baxımdan bütövlükdən və sərhədlərə nəzarətdən getmir, söhbət fiziki birlikdən gedir. Ölkənin mərkəzləşdirilmiş sistemi, yaxud ən azından siyasi təsisatlarla bağlı fəaliyyət göstərən bir sistemi olmalıdır. Biz separatizmin istənilən təzahürlərinə qarşıyıq – istər Qarabağda, istər Suriyada, istərsə də dünyanın hər hansı bir digər yerində olsun.
Müxbir: Əlbəttə ki, biz Sizin rəhbərliyinizlə Azərbaycanın bu vasitəçilik prosesində önəmli rol oynadığını anlayırıq. Bəs, Türkiyə və İsrail barədə nə deyə bilərsiniz? Sizin bu ölkələr arasında apardığınız vasitəçiliyi deyirəm. Bilirsiniz ki, kürdlərlə bağlı məsələ Türkiyə üçün narahatlıq doğuran məsələdir. İsraillə Türkiyə arasında hazırkı vasitəçilik barədə nə deyə bilərsiniz?
Prezident İlham Əliyev: Biz normallaşma üçün imkan yarandığını görəndə yardımçı olmağa çalışırıq. Türkiyə ilə İsrail arasında normallaşmanın birinci mərhələsində Azərbaycanın rolu hər iki ölkə tərəfindən qiymətləndirilib. Bilirsiniz ki, İsrail Prezidenti İshaq Hersoq Türkiyəyə səfər etdi. Biz şad olduq ki, iki ölkə arasında ümumi dil tapılır. Hazırda isə Türkiyə ilə İsrail arasında münasibətlər hər zaman olduğundan daha gərgindir. Ona görə də əgər bizdən kömək etmək xahiş olunsa, biz bunu edərik. Əgər edilməsə, ola bilsin ki, biz, sadəcə olaraq, ümumi dil tapmağa yardım etmək üçün çox da ictimailəşdirilməyən diplomatik səylər göstərməyə çalışarıq. Çünki ən mühüm olanı təhlükəsizlikdir. Biz təhlükəsizliyin dəyərini çox yaxşı bilirik. 30 ildən çox müddətdə müharibə şəraitində, müharibənin müxtəlif formalarında yaşamışıq. Bu, sizi tamamilə bununla məşğul olmağa vadar edir.
Prezident olaraq 17 il ərzində, – prezident seçiləndən Qarabağı azad edənə qədər, – bu, mənim üçün 1 nömrəli, 2 nömrəli, 10 nömrəli məsələ idi. Mən gecə-gündüz bununla məşğul idim. Bu, təkcə mənim yox, bütün komandanın diqqətini bəlkə də daha tez və daha səmərəli şəkildə görülə biləcək digər məsələlərdən yayındırırdı. Beləliklə, istənilən potensial təhlükə, hətta fiziki qarşıdurmanın istənilən hipotetik təhlükəsi insanlara, ölkələrə, onların iqtisadiyyatlarına, kredit reytinqlərinə – hər şeyə zərər verir. Təcrübəmizə əsaslanaraq, – çünki bizim işğal altında olmaq təcrübəmiz var, qalib ölkə olmaq təcrübəmiz var, müharibə şəraitində olmaq təcrübəmiz var, indi bizim sülhə necə nail olmaq təcrübəmiz var,- biz bilirik bunu necə etmək lazımdır. Bundan əlavə, bizim şaxələndirilmiş xarici siyasət istiqamətlərimiz də Azərbaycana hadisələrin mərkəzində olmağa imkan verir. Çünki bu gün az sayda ölkə hazırda çətin vəziyyətdə olanlarla çox səmimi şəkildə danışa bilər. Biz bunu etməyə hazırıq. Ümidvarıq ki, bu işləyəcək. Lakin əlbəttə ki, biz heç kəsə özümüzü məcburi təqdim etmirik. Sadəcə, bizdən xahiş ediləndə zəruri olanı edirik.
Müxbir: Cənab Prezident, iki qısa sualım var. Hazırda Azərbaycan Yaxın Şərqdə böyük rol oynayır. Bu rol təkcə Azərbaycanın təbii qazı ilə ölçülmür. Sualım daha çox Avropa və Şərq ölkələrinə nəql edilən Azərbaycanın təbii qazı ilə əlaqədardır. Mümkündürmü ki, əgər Azərbaycanın təbii qazı bəzi ərəb ölkələrinə nəql olunsa, oradakı ümumi vəziyyətə yardım etsin? Ümumiyyətlə, ərəb ölkələri ilə münasibətləriniz necədir?
Prezident İlham Əliyev: Enerjiyə gəlincə, bəli, siz haqlısınız, bizim təbii qaz üçün əsas istiqamətimiz Avropadır. Biz 10 Avropa ölkəsini qazla təmin edirik. Onların 8-i Avropa İttifaqının üzvüdür. Beləliklə, bu ölkələr üçün Azərbaycan qazı onların enerji təhlükəsizliyində həqiqətən də mühüm rol oynayır və bu rol artacaq. Mən artıq qarşıdan gələn illər üçün planlarımızı açıq elan etmişəm. Biz 2030-cu ilədək bu gün sahib olduğumuzdan əlavə 8 milyard kubmetr təbii qazı əmin şəkildə təmin edəcəyik. Məsələ onun necə, hansı istiqamətdə istifadə olunmasıdır.
Sözsüz ki, təbii ehtiyatlarımızla Yaxın Şərqə daxil olmaq bizim üçün ilk təcrübədir. Artıq qeyd etdiyim kimi, düşünürük ki, Suriyaya qazın həcmini artıra bilərik. Biz, həmçinin Ərəb Qaz Kəməri, yaxud başqa mübadilə əməliyyatları vasitəsilə digər ölkələri qazla təchiz edə bilərik. Biz, həmçinin enerji resurslarının ticarətini həyata keçiririk. Biz neft və qazımızı satmaqla yanaşı, beynəlxalq ticarətçi kimi fəaliyyət göstəririk. Bizim potensialımız təsəvvür ediləndən daha böyükdür. Bu nöqteyi-nəzərdən düşünürəm ki, bu, mühüm amildir.
Yaxın Şərq ölkələri ilə, əsasən Körfəz Əməkdaşlıq Ölkələri ilə əməkdaşlığa gəlincə, əlaqələr çox yaxşıdır – dostcasına və nəticəyönümlüdür. Bu ölkələrlə çox güclü tərəfdaşlığımız var. Yeri gəlmişkən, bizim bərpaolunan enerjidə əsas sərmayədarlar Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ) və Səudiyyə Ərəbistanından olan şirkətlərdir. Onlar bizim əsas sərmayədarlardır. Onlar indi investisiya yatırırlar.
Yeri gəlmişkən, bizim bərpaolunan enerji potensialımız aşağı qiymətləndirilməməlidir. İmzalanmış müqavilələrə və BƏƏ, Səudiyyə Ərəbistanı və Çindən yatırılan investisiyalara əsasən, biz 2030-cu ilədək 6 giqavat Günəş və külək enerjisinə sahib olmağı planlaşdırırıq. Bundan əlavə, biz Qarabağda fəal şəkildə su elektrik stansiyaları inşa edirik. Artıq demək olar ki, 300 meqavat enerji əldə etmişik. Beləliklə, bu, Azərbaycanla Körfəz Əməkdaşlıq Ölkələri arasında əlaqələrin mühüm tərkib hissəsidir. Çünki bizim faydalı qazıntı yanacağımız var, həmçinin biz bərpaolunan enerji üzərində fəal şəkildə işləyirik. Biz birlikdə bir çox yaxşı layihələr həyata keçirə bilərik. Yeri gəlmişkən, BƏƏ-nin çox mühüm enerji şirkəti ADNOC Xəzər dənizində bizim ən böyük qaz yataqlarımızdan birinin səhmdarı olub. Eyni zamanda, bizim dövlət şirkətimiz SOCAR BƏƏ-də neft hasilatı layihələrindən birinin səhmdarı olub. Hazırda biz geniş əməkdaşlıq portfeli üzərində işin həqiqətən fəal mərhələsindəyik. Siyasi əlaqələr mükəmməldir. Biz əsas diqqəti enerji və digər sahələrdə – mehmanxana işi, turizm, kənd təsərrüfatında praktiki investisiya layihələrinə yönəldirik. Beləliklə, bir çox layihələr reallaşma mərhələsindədir. Məsələn, Səudiyyə Ərəbistanının aparıcı şirkətlərindən birini biz Xəzər sahilində suyun duzsuzlaşdırılması zavodunun inşasında tərəfdaş kimi seçmişik. Bu, kənd təsərrüfatı, eləcə də insanlar üçün çoxlu imkanlar yaradacaq. Bu, bizim xarici siyasət gündəliyimizin böyük bir hissəsidir. Deyərdim ki, Körfəz ölkələri ilə əməkdaşlıq xarici siyasətimizin başlıca prioritetlərindən biridir.
Müxbir: Cənab Prezident, əlavə olaraq, Azərbaycanın Cənubi Qafqaz regionunda əhəmiyyəti barədə. Düşünürəm ki, ölkəniz regional proseslərdə mühüm rol oynayır. Azərbaycan sünni və şiə icmaları arasında yaxşı münasibətlərin qurulması istiqamətində hər hansı bir addım ata bilərmi?
Prezident İlham Əliyev: Bilirsiniz, Azərbaycan cəmiyyətində bütün təriqətlərdən olan müsəlmanlar bir ailə kimi yaşayırlar. İslamın müxtəlif qolları arasında heç bir ayrı-seçkilik olmayıb.
Müxbir: Burada deyil, bütövlükdə.
Prezident İlham Əliyev: Bəli.
Müxbir: Platforma kimi, Siz bir vasitəçi olaraq.
Prezident İlham Əliyev: Siz tamamilə haqlısınız. Bu, bizim təcrübəmizə əsaslanır, təkcə şüarlara, bəyanatlara əsaslanmır. Çünki çoxlu bəyanatlar verilə bilər, lakin siz məsələnin məğzinə, Azərbaycanda bu məsələlərin necə həll olunduğuna baxmalısınız. Bizim üçün, ilk növbədə, milli, etnik kimlik gəlir. İkincisi, vətəndaşlıqdır. Yaxud ola bilər ki, vətəndaşlıq birinci, etnik kimliklə yanaşıdır. Azərbaycanlıların mütləq əksəriyyəti üçün təriqət məsələsinin ümumiyyətlə yeri yoxdur, heç 100-cü yerdə də deyil. Azərbaycanlılar etnik qrup kimi İslamın müxtəlif qollarından olan nümayəndələrdən ibarətdir. Lakin biz hamımız etnikliyimizlə, dilimizlə və dövlətimizlə birləşmişik. Təkcə müsəlmanlar deyil, Azərbaycanda digər dinlərin nümayəndələri də özlərini eyni cür hiss edirlər. Müstəqillik dövründə bu sahədə gördüyümüz işlər həmin müsbət tendensiyaları gücləndirməkdən ibarət olub. Azərbaycan şiə və sünni müsəlmanların eyni vaxtda eyni məsciddə ibadət etdikləri az sayda ölkələrdən biridir. Biz fərq qoymuruq. Biz düşünürük ki, müsəlman dünyası üçün ən böyük təhlükə təriqətlərə ayrılmaqdır. Müsəlman dünyasına ən böyük ziyanı təriqət ayrılığını təbliğ edən insanlar vururlar. Biz bir olmalıyıq. Biz müsəlmanıq və bizim üçün bir nömrəli məsələ budur. İstənilən xarici müdaxilədən tamamilə azadıq. Çünki biz təkcə dəyərlərimizi təbliğ etmirdik, biz, həmçinin ideoloji cəhətdən özümüzü istənilən növ müdaxilədən, müsəlmanlar arasında nifrət toxumu səpmək cəhdlərindən qorumalı idik. Bu, müsəlman dünyasında yüksək qiymətləndirilir.
Mənim müsəlman dövlətlərinin aparıcı dini rəhbərləri ilə keçirdiyim çoxsaylı görüşlər onu göstərir ki, İslam dünyasında istər siyasi olsun, istər dini sahədə bizim rolumuz yüksək qiymətləndirilir. Biz göstəririk ki, bu mümkündür və biz uğur hekayəsini nümayiş etdiririk. Biz göstəririk ki, burada sülh, sabitlik və rahatlıq mövcuddur. İnsanların məhz buna ehtiyacı var. İnsanların sülh içərisində, xoşbəxt yaşamağa, öz övladlarını böyütməyə və işləməyə, başlarına bomba düşəcək, yaxud kimsə yaşadığı yerə bomba qoyacaq deyə qorxularının olmamasına ehtiyacları var.
Biz mədəniyyətlərarası dialoq sahəsində də bir çox işlər görürük. Biz hər iki ildən bir müntəzəm olaraq mədəniyyətlərarası dialoq üzrə beynəlxalq konfranslar keçiririk. Biz həmin konfranslarda bütün mühüm məsələləri, – təkcə müsəlmanlar üçün deyil, bütün dinlər üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edən məsələləri, – müzakirə edirik. Bu baxımdan bizim rolumuz əsasən burada gördüyümüz işlərə və bunu başqa yerlərdə də necə edə bilərik düşüncəsinə əsaslanır. Hesab edirəm ki, indi müsəlman ölkələrinin mütləq əksəriyyətinin siyasi dairələrində, – mənim prezidentlər arasında bir çox əlaqələrim var, – hamı başa düşür ki, müsəlmanlar həmrəy olmalıdırlar və təriqətlərə bölünmə bizim birliyimiz üçün təhlükədir.
Müxbir: Beləliklə, Siz Körfəz ölkələrinin “rifah naminə sülh” baxışını dəstəkləyirsiniz.
Prezident İlham Əliyev: Düzdür.
Müxbir: Cənab Prezident, Siz Prezident Trampla görüş keçirdiniz. Mən onu Amerika prezidentləri arasında müstəsna şəxsiyyət hesab edirəm. Görüş zamanı Sizə ən çox təəssürat bağışlayan məqam nə oldu? Siz həqiqətən onun namizədliyini Nobel Sülh Mükafatına irəli sürəcəksinizmi?
Prezident İlham Əliyev: Bəli, düzdür, erməni həmkarımla birlikdə Prezident Trampın Nobel Sülh Mükafatına namizədliyini irəli sürdük. O, həqiqətən buna layiqdir. Vaşinqtonda şərhlərimdə də qeyd etdiyim kimi, o, bir neçə ay ərzində Afrikada, Asiyada, Cənubi Qafqazda möcüzə yaradıb. Bu, onun xarakteridir, bu, onun təbiətidir. O, sülh istəyir. O, Qərb liderlərinin ənənəvi imicindən tamamilə fərqli bir şəxsiyyətdir. O, çox mehribandır. O, bütün hədiyyələrini, hətta planlaşdırılandan daha çoxunu verəcək qədər çox səxavətlidir. O, həqiqətən də böyük tərifəlayiq insandır. Bu, mənim onunla ilk görüşüm idi, ancaq siyasətçi kimi ona münasibətim həmişə müsbət olub. Hətta onun ilk prezidentlik dövründə belə, – ancaq o vaxt görüşmək imkanımız olmayıb, xüsusilə də o, “dərin dövlət”in nümayəndələri tərəfindən seçki saxtakarlığı ilə seçilməkdən məhrum edilib, – onun qələbəsini əlindən aldılar. Onun poçtla göndərilən səs bülletenləri ilə bağlı fikirləri tamamilə düzgündür. Çünki Amerika administrasiyaları həmişə bütün dünyaya necə yaşamalı, demokratiyanı necə qurmalı, seçkiləri necə təşkil etməli olduğumuz barədə mühazirə oxumağı xoşlayır. Lakin onlar özləri Prezident Trampı qələbədən məhrum edərək, ona qarşı ən böyük seçki saxtakarlığını etdilər. O, prezident olmadığı müddətdə özünü çox layiqli şəkildə aparıb. O, böyük cəsarət və ləyaqət nümayiş etdirərək Amerikada yenidən hakimiyyətə qayıtdı. Qurbağalarla dolu bütün bu bataqlıqlar – USAID, “Radio Liberty”, “Washington Post”, “New York Times”, “Wall Street Journal”, “Newsweek” kimi saxta xəbər mənbələrinin hamısı onun əleyhinə idi. Məni necə ləkələyirdilərsə, eləcə də hamısı onu ləkələyirdilər. Bəlkə də eyni səviyyədə deyildi, amma eyni şəkildə idi, şayiələr yayırdılar.
Müxbir: Necə ki, Baydenin zamanında baş verdi.
Prezident İlham Əliyev: Bəli.
Müxbir: 907-ni qüvvədə saxladılar…
Prezident İlham Əliyev: Bəli, tamamilə elədir. Bayden “907-ci düzəliş”i yenidən tətbiq etməyə başladı. “907-ci düzəliş” 2001-ci ildə dayandırıldı. Niyə? Çünki onların Əfqanıstanda bizə ehtiyacları var idi. Onlara səmamız, dənizimiz lazım idi. Onlara dəmir yolu lazım idi. Biz Amerika logistikasına və daşımalara çox mühüm dəstək verdik. Beləliklə, Bayden Əfqanıstandan qaçan kimi bizə yenidən sanksiya tətbiq etdilər. Axı, necə belə nankor olmaq olar?! Beləliklə, onların haqqında nə düşünə bilərdik? Biz onlarla bütün əlaqələri kəsdik. Bayden administrasiyası ilə əlaqələr sıfra enmişdi. Bu, bir fəlakət idi. Tramp isə tamamilə fərqlidir. Əminəm ki, o, nəinki Amerikanı yenidən qüdrətli edəcək bir insandır, o, Amerikanın rifah, azadlıq və inkişafın rəmzi olduğu bütün dövrlərdəki kimi, ölkəni yenidən insanların heyran olduğu yerə çevirəcək. Altı ay ərzində bu qədər məkana sülh gətirməyi bacarırsa, əminəm ki, bunu edəcək. Amma sistemin ona qarşı güclü müqaviməti var. Həm də vurğulamaq istədiyim bir şey də var ki, xüsusilə də mənə təsir edən sui-qəsd cəhdi zamanı onun özünü necə aparması idi. Bunu oynamaq mümkün deyil. Heç bir nitq yazan, heç bir siyasi məsləhətçi bunu edə bilməz ki, adam belə reaksiya versin. O, cəsur insan və böyük liderdir. Mən həqiqətən də fəxr edirəm ki, o, mənə dostu kimi yanaşır.
Müxbir: Cənab Prezident, sonda yekun sualımı verim. Türkdilli dövlətlər arasında Azərbaycan mühüm rol oynayır. Siz bu rolu necə görürsünüz? Gələcəkdə Azərbaycan öz regionunda və qonşuluğunda rolunu necə görür?
Prezident İlham Əliyev: Türk Dövlətləri Təşkilatı hazırda böyük potensiala malikdir. Azərbaycan daim bu qurumu gücləndirməyə sadiq olub. Bu, bir növ məşvərətçi qrup, şura, ölkələr qrupu kimi fəaliyyətə başlayıb, sonra isə transformasiya edib. O, böyük potensiala malikdir.
Türkiyə ilə bizim çox sıx münasibətlərimiz var və bu münasibətlər hazırda 2021-ci ildə Şuşada Prezident Ərdoğanla imzaladığımız, bizi hərbi və siyasi müttəfiqlər edən Bəyannaməyə əsaslanır. Bu, hüquqi cəhətdən təkcə hər iki ölkə üçün deyil, bütün Türk dünyası üçün mühüm amildir. Keçən il biz Özbəkistanla müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə imzaladıq. Həmçinin Türk Dövlətləri Təşkilatının digər üzvləri ilə bizim strateji tərəfdaşlıq müqavilələrimiz və ya bəyannamələrimiz var. Beləliklə, bu, böyük potensialdır.
Bizi köklərimiz birləşdirir və bu, təşkilatı nadir edir. Çünki digər beynəlxalq təşkilatlara baxsaq, onların hamısını deyil, bəlkə də bir qismini ortaq etnik qrup birləşdirir. Bəli, biz müxtəlif xalqlarıq, amma hamımızın kökləri ortaqdır və bu, türk etnik mənsubiyyətimizdən irəli gəlir. Ölkələrimizin əhalisinin sayı artır və bu da hər bir ölkə üçün vacib amildir. İqtisadi inkişafla dəstəklənəndə isə bu, üstünlük deməkdir. Ölkə kasıb olduğu zaman bəzən bunun mənfi nəticələri də olur. Amma bizim ölkələr kasıb deyil. Hər ölkə olmasa da, ölkələrimizin bir çoxu təbii sərvətlərə malikdir.
Bizim geniş coğrafiyamız var. Türkiyə qlobal miqyasda aparıcı hərbi gücdür və Türkiyə ordusu NATO daxilində ABŞ-dan sonra ikinci yerdədir. Azərbaycan Ordusu da özünü paradlarda deyil, döyüş meydanında nümayiş etdirdi. Həmçinin logistika. Bu gün dəhlizlərdən danışanda bizdən yan keçə bilməzsiniz. Siz bizim ərazimizdən, obyektlərimizdən istifadə edə bilərsiniz. Həm də vacib olan odur ki, təşkilatın bütün üzvlərində siyasi sabitlik, bir-biri və hamısı arasında dost münasibətlər mövcuddur. Bu, təşkilatı həqiqətən nadir edir. Ona görə də biz onu konkret layihələrlə, investisiyalarla, enerji, daşımalar, mədəniyyət layihələri ilə möhkəmləndirməliyik. Ona görə də mən gələcəkdə bu təşkilatı mühüm qlobal iştirakçılardan biri kimi görürəm. Beləliklə, bizim fikrimiz beynəlxalq arenada rol oynaya bilən, təkcə daxili məsələlərlə məşğul olmayan qlobal oyunçuya çevrilməkdən ibarətdir ki, həm də beynəlxalq arenada sabitləşdirici, müsbət rol oynasın və qonşular üçün imkanlar yaratsın. Bununla da biz belə bir nəhəng coğrafiyada heç kimə təhlükə törətməyən, lakin çoxları üçün fürsət hesab edilən güclü birlik qura biləcəyimizi nümayiş etdirək.
Müxbir: Söhbətimizin sonunda Sizə səmimi minnətdarlığımızı bildirirəm. “Əl-Ərəbiyyə” kanalında Sizi görməkdən çox məmnun olduq. Cənab Prezident, çox sağ olun. Hörmətli tamaşaçılar, bununla xüsusi görüşümüz başa çatır. Azərbaycan Prezidentindən Azərbaycanın paytaxtında müsahibə götürdük.
Ermənistan konstitusiyasında Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü hələ də şübhə altına alan müddəa mövcuddur.