Alimlər Antarktidanın buzlu örtüyünün altında nələrin gizləndiyini müəyyənləşdirə biliblər. Məlum olub ki, orada dağlar, müxtəlif su hövzələri və dərələr mövcuddur.
Qaynarinfo “Interesting Engineering” jurnalına istinadən xəbər verir ki, peyk məlumatları və buzun hərəkət fizikasının köməyi ilə tədqiqatçılar ilk dəfə buzlu qitənin gizli landşaftını “görə” biliblər.
Qeyd olunur ki, beynəlxalq alimlər qrupu Antarktidanın “gizli subqlasial relyefi” adlandırılan quruluşunu müəyyən edib. Aydın olub ki, kilometrlərlə qalınlığa malik buz qatının altında dağlar, dərələr, düzənliklər, çökəkliklər və göllər gizlənir.
“Bu, sanki əvvəllər dənəli plyonkalı kameranız var idi, indi isə əslində nələrin baş verdiyini göstərən yüksək keyfiyyətli rəqəmsal təsvir əldə etmisiniz”, deyə “Science” jurnalında dərc olunmuş tədqiqatın aparıcı müəllifi, Qrenobl-Alplar Universitetindən doktor Helen Okenden izah edib.
Qlobal istiləşmə şəraitində Antarktidanı səthdən dərinliklərədək detallı şəkildə tanımaq həlledici əhəmiyyət kəsb edir. İndiyədək Antarktida buzunun altındakı torpağın xəritələşdirilməsi qapının açar dəliyindən baxaraq ev planı çəkməyə bənzəyirdi.
Təhlil metodları
Qütb ekspedisiyalarının ləng tempi səbəbindən subqlasial landşaft uzun müddət demək olar ki, naməlum qalıb. Əvvəllər tədqiqatlar üçün buzun qalınlığını, relyefi və buzaltı göllərin mövcudluğunu ölçən xüsusi sensorlarla təchiz olunmuş təyyarələrdən istifadə olunurdu. Bu üsullar çoxlu məlumat versə də, həmişə kifayət qədər effektiv olmayıb.
Yeni tədqiqatda alimlər buz axınının pozulmalarının təhlili (Ice Flow Perturbation Analysis – IFPA) metodundan istifadə ediblər. Bildirilir ki, bu yanaşma qitəni altdan formalaşdıran görünməz dağ silsilələrini və qədim çay yataqlarını “işıqlandırmağa” imkan verib.
Peyk görüntüləri və IFPA-nın fiziki modellərindən istifadə etməklə tədqiqatçılar Antarktidanın daxili quruluşunun bir növ “rentgen” xəritəsini yaradıblar. Metod buzun maneələr üzərindən hərəkəti zamanı necə deformasiyaya uğradığını təhlil edir və milyonlarla il ərzində basdırılmış alp dərələrinin, hamarlaşmış düzənliklərin və qədim çay sistemlərinin gizli dünyasını üzə çıxarır.
Antarktidanın landşaftı
Ən təsirli kəşflərdən biri Maud subqlasial hövzəsində aşkar edilən nəhəng gizli çökəklik olub. Tədqiqatçıların məlumatına görə, bu batmış kanal təxminən 400 kilometr uzanır.
Digər, mezomiqyaslı adlandırılan strukturların ölçüsü 2–30 kilometr arasında dəyişir. Məhz bu formalar buz qalxanının hərəkət sürətini tənzimləyən “dişlilər və əyləclər” rolunu oynayır.
Bu geoloji quruluşlar müasir buz örtüyü formalaşmazdan əvvəl yarandığı üçün Antarktidanın necə əridiyini və nəticədə nə qədər suyun Dünya okeanına axacağını daha dəqiq proqnozlaşdırmaq üçün açar rolunu oynayır.
Tədqiqat göstərir ki, qalınlığı üç kilometrədək çatan buz qalxanı belə altındakı relyefin “izini” saxlayır. İşin həmmüəllifi Robert Binqemin sözlərinə görə, dərinliyi cəmi 100 metr olan kanyon belə buz səthinin çox cüzi şəkildə çökməsinə səbəb olur. Bu dəyişiklik çılpaq gözlə demək olar ki, görünmür, lakin peyklər tərəfindən asanlıqla qeydə alınır.
Bu incə deformasiyaları təhlil etməklə alimlər artıq milyonlarla il ərzində landşaftın buz qalxanını necə formalaşdırdığını izləyə bilirlər. Eyni zamanda mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, bu xəritə birbaşa foto deyil, modeldir. Onun dəqiqliyi buzun alt qatının nə qədər sürüşkən olması və buzun öz çəkisi altında necə deformasiyaya uğraması kimi mürəkkəb “görünməz” amillərin anlaşılmasından asılıdır.
“Meso-miqyasda Antarktidanın subqlasial relyefinin detallı xəritəsini təqdim etsə də, bu tədqiqat Antarktida coğrafiyasında son söz deyil”, deyə müşayiətedici analitik materialda Dunkan Yanq qeyd edib.
Nəşr yazır ki, buzun altındakı bütün “təpə və çökəklikləri” anlamaq həlledici əhəmiyyət daşıyır. Yeni xəritə iqlim modelləri üçün daha etibarlı baza yaradır, buzlaqların ən həssas zonalarını daha dəqiq müəyyənləşdirməyə və gələcək dəniz səviyyəsinin qalxması ilə bağlı proqnozlardakı qeyri-müəyyənliyi azaltmağa imkan verir.
Buzlaqların əriməsi
Xatırladaq ki, dünya üzrə buzlaqların əriməsi yalnız lokal ekosistemlər üçün deyil, həm də potensial olaraq epidemioloji vəziyyət üçün nəticələrə səbəb ola bilər. Alimlərin sözlərinə görə, buzlaqlar minilliklər boyu bioloji materialların saxlandığı təbii dondurucu rolunu oynayır. Söhbət, o cümlədən antibiotiklərə davamlılıq genləri ilə zəngin “genetik arxivlər”dən gedir və ərimə prosesi onları bu genlərin yayılması üçün “aktiv mənbələrə” çevirir.
