Median.az xəbər verir ki, ABŞ prezidenti Donald Trump aprelin 1-də Amerika xalqına etdiyi əlaqəsiz çıxışında İrana qarşı müharibənin uğurla getdiyini bildirib və “başlanılan işi çox tez bitirəcəyini” vəd edib. Lakin faktlar onun sözlərinə açıq şəkildə ziddir. Tramp hələ də İrana ABŞ üçün kiçik bir rəqib kimi yanaşır — guya o, yalnız lokal səviyyədə müqavimət göstərə bilər və sonda hərbi və iqtisadi təzyiq qarşısında geri çəkiləcək. Əslində isə İran uzun müddətdir Amerika müdaxilə siyasətinin əsaslandığı modeli alt-üst edib.
Onilliklər boyu ABŞ əmin idi ki, xaricdə müharibələr apararaq ciddi cavab zərbəsi riski ilə üzləşməyəcək. Bu, Qrenada, Panama, İraq, Liviya və hətta Venesuela kimi hədəflərin diqqətlə seçilməsi sayəsində mümkün olub. Bu ölkələrin ABŞ və ya onun müttəfiqlərinə qarşı sərhədlərindən kənarda ciddi zərbə vurmaq potensialı yox idi. Hətta Vyetnam və Əfqanıstanda olduğu kimi üsyançılar ABŞ qüvvələrini zəiflətsə belə, bu münaqişələr coğrafi baxımdan məhdud qalırdı.
“Assimetrik xərclər” modeli (müharibəni ABŞ başlayır, lakin nəticədə rəqib daha çox itki verir) Amerikanın məğlubedilməzliyi illüziyasını qorumaqda və daxili siyasi müqaviməti zəiflətməkdə əsas rol oynayırdı. İndi isə İran bu modeli sındırıb.
İranın təhlükəsizlik doktrinası “irəli müdafiə” konsepsiyasına əsaslanır. Bu, ballistik və qanadlı raketlər, dronlar, həmçinin tərəfdaş və proksi şəbəkələri daxil olmaqla assimetrik hərbi potensialdan istifadəni nəzərdə tutur. ABŞ və İsrail hücuma başlayanda İran bu strateji dərinlikdən istifadə edərək dərhal regiondakı ABŞ hədəflərinə, o cümlədən müttəfiqlərə, hərbi bazalara və ön mövqelərə zərbə endirə bildi.
İran infrastrukturu, aviabazaları və əsas iqtisadi arteriyaları — o cümlədən Hörmüz və Bab əl-Məndəb boğazlarını — risk altına qoyaraq ABŞ-ın tərəfdaşlarını da bu münaqişənin yükünü bölüşməyə məcbur etdi. Cavab zərbələri əsasən ABŞ bazalarının yerləşdiyi Fars körfəzi ölkələrinə yönəldi və bu da Amerika koalisiyası daxilində strateji gərginliyi artırdı. Nəticədə, əvvəllər ABŞ-ın güc nümayişinə kömək edən müttəfiqlər indi onu məhdudlaşdırmaq üçün motivasiya əldə etdilər.
ABŞ bunu əvvəlcədən görməli idi. 2020-ci ildə amerikalılar iranlı general-mayor Qasım Süleymani-ni öldürdükdən sonra İran proksi qüvvələr vasitəsilə deyil, birbaşa cavab verdi. O, İraqdakı Əl-Əsəd aviabazasına raket zərbəsi endirdi. Bu hadisə İranın ABŞ qüvvələrinə qarşı yüksək dəqiqliklə və dərhal cavabdan çəkinmədən zərbə endirə bildiyini göstərdi. Sonrakı illərdə Tehran bu strategiyanı daha da inkişaf etdirdi.
Tramp administrasiyası bu reaksiyanı əvvəlcədən görmədi. Bunun səbəblərindən biri ABŞ hərbi və siyasi dairələrində uzun müddətdir mövcud olan başqa bir yanlış inamdır: guya yüksək hərbi xərclər avtomatik üstünlük deməkdir. ABŞ düşmənlərini elə güclə vurur ki, onların təslim olmaqdan başqa yolu qalmır. Lakin Vyetnamdan Əfqanıstana qədər tarix göstərir ki, Amerika bahalı və uzunmüddətli müharibələrdə qəti qələbə qazana bilmir və nəticədə geri çəkilməyə məcbur olur.
Buna baxmayaraq, bu illüziya qalır. İranın müdafiə büdcəsi ABŞ-la müqayisədə çox kiçikdir və buna görə də Tramp administrasiyası onun ciddi müqavimət göstərə bilməyəcəyini düşünürdü. Lakin İran üçün əsas olan paritet deyil, sistemin pozulmasıdır. Onun ucuz, lakin effektiv silah arsenalı klassik qələbə üçün deyil, strateji çəkindirmə üçün nəzərdə tutulub. Nisbətən ucuz dron və raketlərin kütləvi istifadəsi ən müasir hava hücumundan müdafiə sistemlərini belə yükləyə bilər — bunu artıq İsrail də hiss edib.
Bu strategiya ilə İran ABŞ-ın ən böyük gücünü — qlobal hərbi mövcudluğunu — zəif nöqtəyə çevirib. O, həmçinin bahalı resurslara əsaslanan Amerika müharibə modelinin fundamental zəifliyini ortaya qoyub. Bu disbalans yalnız taktiki deyil, həm də iqtisadi xarakter daşıyır: ABŞ indi ucuz silahlarla edilən hücumlardan qorunmaq üçün milyardlarla vəsait xərcləməyə məcburdur.
ABŞ İrana qarşı müharibəyə daha zəif rəqiblər üzərində sınaqdan keçirdiyi strategiya ilə başladı. O düşünürdü ki, hərbi güc və iqtisadi təzyiq nəticədə rəqibi təslim edəcək. Lakin bu dəfə qarşısına illərlə belə qarşıdurmaya hazırlaşmış və zərbələrə tab gətirə bilən bir ölkə çıxıb. Buna baxmayaraq, Tramp hələ də sürətli kapitulyasiya gözləyir.
Bu, təkcə İranın imkanlarını düzgün qiymətləndirməmək deyil, həm də müasir müharibənin mahiyyətini səhv anlamaqdır. Qloballaşmış iqtisadiyyat, yayılmış hərbi qüvvələr və ucuz silahlar dövründə zəif görünən dövlət belə ciddi zərbə vurmaq qabiliyyətinə malikdir. Mesaj aydındır: ABŞ üçün “ucuz müharibələr” dövrü başa çatıb.
Amerika hələ də güclü zərbələr endirə bilər. Amma artıq nəticələrə nəzarət etmək və onları məhdudlaşdırmaq imkanını itirib. İran göstərdi ki, daha zəif dövlət belə supergücün üstünlüklərini tədricən azalda bilər. Bir vaxtlar toxunulmaz hesab olunan ABŞ indi onun maliyyə resurslarını tükəndirə, müttəfiqlərini zəiflədə və strateji planlarını pozacaq rəqiblərlə hesablaşmalıdır.
Yaxın Şərqin və Amerikanın gələcək gücü ABŞ-ın bu səhvdən nəticə çıxarıb-çıxarmayacağından asılıdır. Əks halda, o, qalib gələ bilməyəcəyi, ucuz aparmayacağı və strateji baxımdan əsaslandıra bilməyəcəyi müharibələrə yenidən cəlb olunacaq.
Müəllif:
Brahma Chellaney – Yeni Dehlidə Siyasi Araşdırmalar Mərkəzinin fəxri professoru, Berlin-də Robert Boş Akademiyasının əməkdaşı.
Copyright: Project Syndicate, 2026.
