Bir çox onurğalılar üçün oksigen çatışmazlığı hətta balıqlar üçün belə ölüm hökmüdür. Bununla belə, demək olar ki, hər hansı digər canlını öldürə biləcək şəraitdə müntəzəm olaraq sağ qalan bir kiçik şirin su balığı var.
Qaynarinfo xəbər verir ki, təkamül bioloqu Skott Travers “Forbes”ə adi xaç sazanı (Carassius carassius) haqqında danışıb. Bu balıq oksigensiz həftələrlə və hətta aylarla yaşaya bilər.
Adi sazan oksigensiz necə yaşayır?
“Journal of Experimental Biology” jurnalında dərc olunmuş bir araşdırmada bildirilir ki, adi sazan Şimali Avropa və Asiyadakı gölməçələrdə və göllərdə yaşayır və onların bir çoxu qış aylarında donur. Qışın ortalarına qədər bu sular tamamilə oksigensiz hala gəlir.
Bir çox balıq qışda Şimali Avropa və Asiyadakı gölməçələrdən və göllərdən köç edir, əks halda boğulacaqdılar. Lakin adi sazan yerində qalır.
Tədqiqat əksər heyvanlar üçün oksigenin mitoxondrial tənəffüsdə son elektron qəbuledicisi kimi xidmət etdiyini vurğulayır. Onsuz elektron daşınması zənciri dayanır, adenozin trifosfatın (bütün canlı hüceyrələr üçün universal enerji mənbəyi) istehsalı dayanır və hüceyrələr anaerob qlikolizə keçmək məcburiyyətində qalırlar. Bu proses çox az enerji verir və eyni zamanda tez bir zamanda zəhərli yan məhsullar istehsal edir.
Travers izah edib ki, əksər onurğalılarda uzun müddət davam edən anaerob metabolizm süd turşusunun yığılmasına, toxuma asidozuna, orqan çatışmazlığına və nəticədə ölümə səbəb olur. Hətta hipoksiyaya davamlı hesab edilən növlər belə oksigensiz uzun müddət yaşaya bilməzlər.
Digər tərəfdən, adi xaç sazanı anaerob metabolizm zamanı laktatın toplanmasına imkan vermir. Bunun əvəzinə, onlar laktatı etanola çevirirlər.
Bu proses ilk dəfə 1980-ci ildə aparılan bir araşdırmada təsvir edilib. Xüsusilə, alimlər oksigen yox olduqda, adi xaç sazanın qlikolizin son məhsullarını laktatın toplanmasından modifikasiya olunmuş mitoxondrial fermentlərdən istifadə edərək etanolun sintezinə yönləndirdiyini aşkar ediblər. Öz növbəsində, balıqlar bu etanolu qəlsəmələri vasitəsilə ətrafdakı suya buraxırlar.
Adi xaç sazanı oksigensiz nə qədər yaşaya bilər?
Bioloq qeyd edib ki, təkcə etanol istehsalı oksigensiz yaşamaq üçün kifayət deyil. Bu mürəkkəb tullantıların atılması sistemi ilə belə, enerji istehlakı əhəmiyyətli dərəcədə azaldılmalıdır.
2021-ci ildə aparılan başqa bir araşdırmada adi xaç sazanın anoksiya zamanı dərin metabolik depressiyaya məruz qaldığı bildirilir. Bu müddət ərzində balığın ürək döyüntüsü yavaşlayır, hərəkəti azalır və böyüməsi dayanır.
Bu müddət ərzində adi xaç sazanın metabolizmi normal səviyyənin 10 faizindən azına düşə bilər. Həddindən artıq aktivliyin qarşısını almaq üçün neyronlarda ion kanalları tənzimlənir. Zülal sintezi də minimuma endirilir və adenozin trifosfat istehlakı ciddi şəkildə tənzimlənir.
Alimlər izah edib ki, bu koordinasiyalı bağlanma anaerob yollarla əmələ gələn məhdud miqdarda adenozin trifosfatın bir neçə ay ərzində əsas hüceyrə funksiyalarını dəstəkləməsinə imkan verir. Aşağı temperaturda aparılan laboratoriya təcrübələrində tədqiqatçılar adi xaç sazanının dörd aydan çox oksigensiz yaşadığını müşahidə ediblər. Lakin təbiətdə bu müddət temperaturdan, enerji ehtiyatlarından və bədən ölçüsündən asılı olacaq.